Deniz Toprak ile: Hatay Sörf Merkezi'nde Denize Yaklaşmak

Bundan yaklaşık iki ay önce keşfettiğim, hatta kendi adıma çok geç fark ettiğimi düşündüğüm Hatay Sörf Merkezi, Samandağ’ın sahip olduğu potansiyeli farklı bir gözle görmemi sağladı.

Burası, bildiğimiz sörf okulu anlayışının çok ötesinde bir yapı. Samandağ’ın denizini ve doğasını bir potansiyel olarak gören; bölgedeki çocukları ve gençleri denize yaklaştırmayı, onlara yeni beceriler kazanabilecekleri, kendi yollarını çizebilecekleri ve dünyaya açılabilecekleri bir alan sunmayı amaçlayan bir sosyal girişim. Üstelik kendi eğitmenlerini yetiştiren modeliyle, yarattığı etkinin yine bölgenin gençleri aracılığıyla büyümesini sağlıyor.

Kurucusu Deniz Toprak’ın yerelden globale uzanan vizyonu, Samandağ’ın yalnızca geçmişte yaşadığı felaketle değil, gelecekte yaratabileceği fırsatlarla da anılabileceğini gösteriyor. Çünkü bazen bir bölgenin potansiyelini ortaya çıkarmak, sahip olduğu kaynakları farklı bir gözle görmek ve orada yaşayan gençlerin önüne yeni ihtimaller koymakla başlıyor. Kırıldığın yerden çiçek açmak dedikleri tam da bu olsa gerek!

Sözü daha fazla uzatmadan, Hatay’ın Samandağ kıyılarından dünyaya uzanan bu ilham verici hikâye ve Hatay Sörf Merkezi’nin kurucusu Deniz Toprak’la gerçekleştirdiğim röportaj ile sizlerli baş başa bırakıyorum.

Hatay Sörf Merkezi son zamanlarda radarımıza takılan en ilham verici hikâyelerden biri; bu nedenle heyecanla okuyucularımızla paylaşmak istedim. Hatay Sörf Merkezi’ni araştırırken merkezin kuruluş vizyonunun yanı sıra yönetmenlik yaptığını, eğitim dünyasına yeni bir bakış açısı getirdiğini ve denizi alternatif bir öğrenme alanı olarak konumlandırdığını görüyoruz. Bu nedenle söyleşiye klasik bir soruyla başlamak istiyorum: Deniz Toprak’ı bize biraz tanıtır mısın? Seni Hatay’a ve sörfe getiren hikâye neydi?

Boğaziçi Üniversitesinde kimya mühendisliği okudum; bir süre kurumsal hayatta çalıştım. Ancak seyahat etmek, hikâyeler dinlemek ve denizde olmak hayatımın yönünü değiştirdi. Sri Lanka’da bir sörf okulu ve hostel/kafe alanı kurdum. Ardından sörfü ailemin köklerinin olduğu Ordu’ya taşıdım. İki yerde de şunu gördüm: İnsanların denizle ilişkisi değişince yaşadıkları yere, kendi hayatlarına ve hatta doğaya bakışları da dönüşebiliyor.

Hatay’a ise bir sörf merkezi kurma planıyla gitmedim. Açıkçası Hatay’a giderken denizi olduğunu bile bilmiyordum. Depremlerin ardından temiz suya erişim çalışmalarına destek olmak için oradaydım. Sahadayken çok çaresiz ve kötü hissettim. İçimden bir ses beni haritaya ve hava tahminlerine bakmaya yönlendirdi. En yakın kıyı olan Samandağ sahiliyle ilk defa dalga raporlarına bakarken tanıştım. Ertesi sabah ilk iş, arkadaşlarımla Samandağ Sahili’ne gittim. İçimdeki korkunun yerini umut, çaresizliğin yerini heyecan aldı; gözümün önüne sörf yapılan bir sahil geldi. Her yeni denizle karşılaşma, benim için yeni bir hikâyenin başlangıcı oldu.

Mayıs 2023’te Hatay’a ilk gittiğinde, Samandağ’da sahra hastanesinin önünde sörf tahtasına çıkan çocukları gördüğünde aklından ne geçti? O gün bunun birkaç yıl sonra Türkiye Şampiyonası’na ev sahipliği yapan, yüzlerce çocuğa ulaşan kalıcı bir merkeze dönüşeceğini hayal edebilir miydin? Süreç nasıl ilerledi?

Öncelikle bugün çok yaygın olan ve beni üzen bir durum var: Hayal kurma kapasitemizi hafife alıyoruz. Popüler öfkeye çok fazla enerji harcıyoruz; yapısal dönüşüm ise ne yazık ki ilgimizi çekmiyor. Bu soruyu yapay zekâya sorduğumda benim adıma şöyle bir yanıt verdi: “O günlerde birkaç yıl sonrasını hayal edemezdim. Herkes çok acil ihtiyaçlarla uğraşırken sörften söz etmek bile ilk bakışta tuhaf gelebiliyordu…” Açıkçası yapay zekâya katılmıyorum. Samandağ’a gittiğim o sabah tamamen bugünü hayal ettim. Denizin Samandağ’a ve Hatay’a nasıl iyi geleceğini daha Nisan 2023’te gözlerimle gördüm. Benim görebildiklerimi o an henüz başkaları görememişti belki ama suya giren her çocukla birlikte bu algı değişti. Onların gözlerinde de benzer hisleri görmeye, benzer ifadeler duymaya başladım.

Sri Lanka’ya gittiğim yıllarda “İnsanlar benim hayallerimi anlamıyor” diye düşünürdüm. Sonra Ordu’da ailemle, köklerimle geçirdiğim zamandan çok şey öğrendim ve “Kendimi nasıl daha farklı anlatabilirim?” diye sormaya başladım. Aslında etrafımdaki herkes anlamaya ve anlaşılmaya hep hazırmış; meğer ben hayalime benim hayalim diyerek fazlaca tutunmuş, büyümesine yeterince alan açmamışım. Hayalin içinde olmakla hayale sahip olmak çok farklı haller. Hatay’da bu alanı açınca, anlaşılamamanın getirdiği yalnızlığın yerini birlikte anlam aradığımız ortak bir dünya aldı.

İlk derslerdeki tecrübelerin bu yolculuğun önemli dönüm noktalarından biri oldu. İlk ziyaretlerinde senin için öne çıkan neydi? Bu deneyim Hatay Sörf Merkezi’nin doğuşunu nasıl şekillendirdi? Bugün bazı çocukların öğrenci olarak başlayıp eğitmen ve mentora dönüşmesi, merkezin kendi içinden lider yetiştiren bir modele evrildiğini gösteriyor. Bu modeli biraz anlatır mısın?

Samandağ’a gittiğimde, sörfün çocuklara iyi geleceğinden emindim; yurt dışı tecrübelerim bana bunu söylüyordu. Gerçekten de öyle oldu. Çok kısa sürede çocukların iyi olma hallerinde, sorumluluk bilinçlerinde, disiplinlerinde ve hayal kurma kapasitelerinde ciddi bir yükseliş gördük. Kendileriyle, doğayla ve yaşadıkları yerle kurdukları bağ somut olarak güçlendi; bunu düzenli biçimde ölçümledik de.

O dönem sivil toplum alanında hak temelli yaklaşımla tanıştım ve ilgili çalışmalara katıldım. Ceren Suntekin adında çok kıymetli bir uzman, danışman olarak aramıza katıldı. Bazen yaptığınız şeyin harika olduğunu düşünseniz de daha iyisini inşa edebilmek adına mevcut alışkanlıklarınızla vedalaşmanız gerekir.

34 yaşındayım. Annemle hastaneye gittiğimizde eminim içinden hâlâ beni çocuk doktoruna götürmek geçiyordur. Muayene sırasında benim yerime semptomlarımı anlatmayı çok sever, “Deniz’in bağışıklığı çok güçlüdür” diye övünmeyi de asla esirgemez. Çocukların neye ihtiyaç duyduğunu ya da onlara neyin iyi geleceğini onlar adına önceden bildiğimi varsaymamam gerektiğini zamanla öğrendim. Bizim asıl görevimiz güvenli koşulları sağlamak, ardından ne yapabildiklerini ve ne istediklerini dikkatle dinlemekti. Gürültünün içindeki sesleri duyuracak alanı yaratabilmekti.

Bugünkü modelimiz de bu çocuk katılımının doğal bir devamı. Çocuklar giriş programlarına katılıyor, hazır ve istekli olanlar ileri eğitimlere geçiyor. Ardından daha küçük öğrencilere rehberlik edebilecekleri, eğitim ve merkez içi sorumluluklar üstlenebilecekleri bir yol açılıyor. Bugün ilk öğrencilerimizin yeni gelen çocuklara mentorluk yaptığını görmek beni en çok mutlu eden şey.

“Denize yaklaşmak” ya da “denize yaklaştırmak” senin için ne ifade ediyor? Merkeze ilk geldiğinde denize adım atamayan bir çocukla bugün yarışmalara katılan bir çocuk arasındaki değişimi nasıl tarif edersin?

İstanbul’da, Beylerbeyi’nde büyüdüm. Anneannemle kıyıya yürür, oturup denizi seyrederdik; annem ve anneannem denize girdikleri eski günleri anlatırdı. Babamla fındık zamanı Ordu’ya gittiğimizde köyden sahile inmek bir saat sürerdi ama yürür, yüzer, vakit geçirir, öyle dönerdik. Deniz, hayatımın her zaman merkezinde bir yere sahip oldu.

Mavi alanlarla ilgili bireysel deneyimlerimizi düşünelim: Toplantı, AVM ya da metrobüs gibi kamusal alanlardaki gündelik tempoya kıyasla, deniz kıyısında çok daha savunmasız, saf ve kendiniz olarak var olabiliyorsunuz. Bunu yaparken sınıfsal veya kültürel farkları gözetmeksizin herkesle temas kurma, toleranslı bir tanışıklık geliştirme fırsatı doğuyor. Bu nedenle plaj kültürü, bir kentin iyi olma hali ve toplumsal dayanıklılığı için kritik önemde. Milli takıma seçilen bir çocuğu görmek kadar, denizden korkan bir annenin sahilde huzurla yürüyüşe çıktığına tanık olmak da beni derinden etkiliyor.

Sen aynı zamanda “Hayatın Çizgisi” belgeselinin yönetmenlerinden birisin. Hikâyeyi sadece kuran değil, kameranın arkasından belgeleyen de oldun. Çocukların değişimini yıllarca yakından izlediğinde seni en çok şaşırtan ya da “Burada gerçekten başka bir şey oluyor” dediğin an hangisiydi?

Hatay Sörf Merkezi’nin kuruluşu sırasında metamodernizm kavramı ve bu akımın sanattaki, ekolojideki yansımalarıyla ilgilenmeye başlamıştım. Kıyıda yaşamak, denize yakın hissederek büyümek anlamına gelmeyebiliyor. Aynı şekilde, denizden korkarak büyümek de onunla güçlü bir bağ kurmaya engel değil.

Samandağ’da deniz, pek çok aile için büyüleyici olduğu kadar çekinilen, korkulan bir alan. Burada öğrendim ki korkuya yaklaşmak, onu tamamen yok etmektense güvenli bir ortamda denizi tanımak, sınırlarını öğrenmek ve onunla ilişki kurabilmektir. Bu karşılaşma umut, merak ve heyecan gibi duygulara alan açtığında, korku da bu duygularla birlikte dönüştürücü bir şekilde var olabiliyor.

İlk gün suya girmeye çekinen bir çocuğun dalgayı okumayı öğrenmesi büyük bir aşama elbette. Ancak arkadaşına el uzatması, fikrini özgürce ifade etmesi veya korkusuna rağmen yeniden denemesi de en az bunun kadar kıymetli. Örneğin bir kız çocuğu yaz tatili boyunca düzenli geldi ama çoğu zaman denize girmedi. İlk başta “Denize girmiyorsa neden geliyor?” diye sorgulamıştım. Oysa bazı çocuklar uzun süre yanında biri olmadan suya girmek istemeyebiliyor, bazen bir eşlikçi olsa dahi girmemeyi seçebiliyor. Önemli olan herkesin kendine ait, güvende hissettiği bir alan bulabilmesi.

Sri Lanka’nın yalnızca çocukları kampa gönderdiğiniz bir ülke değil, Hatay için de önemli bir ilham kaynağı olduğunu biliyoruz. 2004 tsunamisi sonrasında sörfün bölgenin toparlanmasında oynadığı rolü gördüğünde, “Bunu Samandağ’da da yapabiliriz” dedirten neydi? Sri Lanka’ya giden çocuklarda nasıl bir dönüşüm gözlemledin?

Hayatla güçlü bir bağ kurabilmek için barınma ve geçinme gibi temel ihtiyaçların karşılanmasının ötesinde; insanı sabahları heyecanla uyandıran o kıvılcımı bulması gerekir. Sri Lanka’da bu itici güç sörf olmuştu. Sörf, psikolojik iyi oluşa katkı sağladığı gibi bölgeye sürdürülebilir bir ekonomik ekosistem de kazandırıyor; üstelik bunu butik yerleşimlerle ve yerel kültürü koruyarak dengeli bir biçimde yapıyor.

Samandağ’a ilk geldiğimde buranın adeta Rio ile Cape Town karışımı benzersiz bir dokusu olduğunu fark ettim. En değerlisi de Türkiye’nin popüler kıyılarında yapılan hatalar henüz burada yapılmamıştı: Sahili boydan boya kapatan dev oteller yoktu, deniz ve kıyı henüz hızla tüketilen birer kaynak haline gelmemişti. “Hikâyeyi baştan ve doğru yazmanın tam zamanı” dedim. Birçok kişi Samandağ’ı altyapı veya yol eksikliği üzerinden eleştirir; bense tam aksine, bu durumun dönüşümün daha sakin, korumacı ve aşamalı ilerlemesi için bir şans olduğuna inanıyorum. Benzer altyapıların hızla girdiği Ege ve Karadeniz sahillerinin ne kadar çabuk tüketildiğini hep birlikte gördük. Bir yüzleşmeye ihtiyacımız var ve Hatay, bu korumacı yaklaşımıyla tüm Türkiye’ye ilham verebilir.

Gelelim en heyecan verici başlıklardan birine: Kız çocukları. Hatay Sörf Merkezi’nde kız çocuklarının katılım oranının %55’e ulaştığını belirtmiştin. 2026 Türkiye Şampiyonası’nda derece alan sporcularınızın önemli bir bölümünü kızlar oluşturuyor ve milli takıma seçilen Hataylı sporcuların yarısı kız. Bu başlangıçta öngördüğün bir tablo muydu? Sörfün kız çocuklarında yarattığı dönüşüm erkek çocuklardan farklı mı?

Merkezin en kritik etkilerinden biri, kız çocuklarının deniz ve sahil gibi kamusal alanlara güvenli erişimini sağlamak oldu. Bu, tüm Türkiye sahil şeridinde yaygınlaştırmamız gereken bir hak. Sörf, kız çocuklarının “yapamazsınız” denilen fiziksel ve görünür spor pratiklerine aktif katılımını mümkün kıldı. Bu özgüven, hayatlarındaki diğer kapıları aralamaları için de büyük bir eşik oluşturdu. Aynı zamanda, ailelerin de kız çocuklarının spora katılımına bakış açısı çok daha destekleyici bir yöne evrildi.

Branşlarda genellikle kız ve erkek çocukları ayrılır; oysa burada ayrım gözetmeyen, eşitlikçi bir ortamda spor yapıyorlar. Hak temelli bir zeminde kendi sınırlarını çizmeyi, “hayır” diyebilmeyi ve güvenli alan inşa etmeyi öğreniyorlar. Bir de madalyonun diğer yüzündeki görünmez ev içi emek var: Erkek çocukları daha serbestken, kız çocukları genellikle temizlik, bakım gibi ev işlerini üstlenmek durumunda kalıyor. Velilerle düzenli görüşmeler yaparak bu eşitsizliği dönüştürmeye ve hem merkezde hem evde dengeli bir alan açmaya odaklanıyoruz.

Kız sporcularınız artık milli takım seviyesine ulaştı. Peki genel katılım ile profesyonel sporculuk arasında hâlâ bir makas görüyor musun? Önümüzdeki dönemde Hatay’dan kadın bir Türkiye şampiyonu çıkması için özellikle nelere odaklanıyorsunuz?

Bir itirafta bulunayım, geçen gün bunu ilk kez çocuklarla da paylaştım. “Bugünden üç yıl geriye dönebilseydim, Hatay’dan hiçbir genci yarışmalara sokmazdım,” dedim. Yarışma dünyası ne yazık ki çok sert ve yıpratıcı bir ekosistem. Spor psikolojisi yeni yeni konuşuluyor ancak spor psikolojisi kadar çocuk hakları ve toplumsal cinsiyet eşitliği ilkeleri de konuşulmalı. Kulüplerde veya federasyonlarda bu yapılar henüz yeterince olgunlaşmış değil. Sporcular yüksek performans baskısıyla yapayalnız kalıyor ve bu baskı zaman zaman akran zorbalığına dönüşebiliyor. Ebeveyn ve antrenör ilişkilerinde hâlâ o eski “eti senin kemiği benim” anlayışının izleri var.

Küçük ama somut bir örnek vereyim: İyelik eklerini kullanmamayı ben de yeni öğrendim ve titizlikle dikkat etmeye çalışıyorum. “Çocuklarımız”, “sporcularımız” gibi sahiplik bildiren ifadeler yerine, onların bağımsız bireyler olduğunu kabul eden bir dili benimsemeliyiz. Bu noktada soruyu tersine çevirip birlikte düşünelim isterim: Her yıl Hatay’dan madalyalar kazanan şampiyonların çıktığı bir vitrin mi, yoksa o çocuklarla birlikte spor kültürünü dönüştüren, sporda çocuğu koruyan ilkeleri oturtan yapısal bir sistem değişimi mi? Ben bugün ikincisi için varım. Hatay Sörf Merkezi, yeni kurulan Hatay Sörf Kulübü ile birlikte tam olarak bu zihniyet dönüşümü için çalışacak.

2026 Türkiye Şampiyonası’nın Samandağ’da yapılması senin için ne ifade etti? Deprem sonrasında denizle bağ kurmaya çalışan çocukların birkaç yıl sonra kendi sahillerinde şampiyonada yarışması nasıl bir duygu yarattı?

Hatay Sörf Merkezi benim için adeta bir sosyal mimari çalışması oldu; çünkü kültür tasarlanabilen bir olgu. Denizden korkulan ve korkutulan bir iklimde tüm enerjinizi yasaklara, kriz yönetimine ve tehlike algısına harcarsınız: Kamu, okullar, aileler hep bu refleksle hareket eder. Oysa aynı deniz merak edilen, anlamlandırılan ve bağ kurulan bir alana dönüştüğünde, hem denizle hem de kendimizle ve kentimizle kurduğumuz bağ da dönüşüyor. Deniz yine aynı dalgalı deniz; değişen biziz. Bildiğimizi sandığımız önyargıları unuttuk ve yeniden öğrenmeye alan açtık. Zihniyet dönüşünce kaynaklar da güveni ve iyi oluşu desteklemek için kullanılmaya başlandı: Kamu tesis inşa ediyor, federasyon şampiyona düzenliyor, veliler çocuklarını sahile getirip heyecanla izliyor. Kendimizi, doğayı veya yaşadığımız coğrafyayı yeterince tanımadığımız için heba ettiğimiz o kadar çok potansiyel var ki! Hatay’daki bu süreç bana dönüşümün gerçekten mümkün olduğunu kanıtladı.

Bir sosyal girişimin en zor yanı ilk etkiyi yaratmak mı, yoksa o etkiyi yıllar boyunca sürdürebilmek mi? Hatay Sörf Merkezi’nin yalnızca bağış ve sponsorluklara bağımlı kalmaması adına nasıl bir finansal sürdürülebilirlik modeli kurguluyorsunuz?

İlk etkiyi yaratmak zor ama sürdürmek kesinlikle daha zor; çünkü toplum olarak çabuk sıkılıyoruz. Destekçi tarafında da zaman zaman “Hatay’da sörf tamam, sırada ne var?” tavrını görebiliyoruz. Bu nedenle kendimizi sürekli yeniliyoruz. Sponsorlukları bir bağış ilişkisinden çıkarıp, onlara yaratıcı projeler ve görünürlük sunan adeta bir ajans iş birliği modeline dönüştürdük.

Uzman gönüllülüğünü sistemli hale getiriyor, 2027 için güçlü bir bağışçı topluluğu kurguluyoruz. Yerel yönetimler ve kamu kurumlarıyla dirsek temasında olmak, onların kapasitelerinden faydalanırken onlara da kıyı kültürüne dair yeni bir vizyon kazandırmak çok kritik. Günümüz sivil toplumunda en temel mesele dayanışma, kaynaklar daraldıkça deneyimlerimizi ve kapasitelerimizi ortaklaştırmayı öğrenmek zorundayız.

En büyük ayağımız ise sörf turizmi. Hatay Valiliği, T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı ve DOĞAKA iş birliğiyle bölgeye örnek bir merkez kazandırıldı. Samandağ Sahili’nde kurulan bir dönümlük tesiste 12 oda, derslikler, toplantı salonları, spor salonu, yoga stüdyosu ve atölye alanları yer alıyor. İlk günden beri iki kavrama vurgu yapıyoruz: İyi olma hali ve kalkınma. Bu tesisin turizm ve alan kullanım gelirleri, Hatay Sörf Merkezi’nin sahadaki ücretsiz çocuk programlarını fonlayacak. Ayrıca 2027’de “Askıda Sörf” modelini hayata geçireceğiz. Burada okuyucularınızın desteğine de talibiz. İnsanları sorumlu turizme davet ediyoruz. Samandağ’a gelip tatil yapmak ve sörf öğrenmek, aslında bir çocuğun denizle güvenle tanışmasına doğrudan vesile olmak demek.

“Deniz Dostu Okullar” projesiyle sörfü merkezin sınırlarından çıkarıp örgün eğitim sisteminin içine taşımayı hedefliyorsunuz. Çocuğun denizle kurduğu ilişkiyi neden bir eğitim meselesi olarak görüyorsun? Önümüzdeki beş yılda Hatay Sörf Merkezi’nin nasıl bir yapıya evrilmesini hayal ediyorsun?

Deniz Dostu Okullar, bugüne kadar üzerinde çalıştığım en heyecan verici projelerden biri. Bu modelle denizi okulların doğal bir öğrenme alanına dönüştürmeyi amaçlıyoruz. Eğitimdeki pek çok sorunu yalnızca yetişkin aklıyla çözmeye çalışıyoruz; oysa çocukların deneyimlerini ve hayallerini sürece dahil etmeden sağlıklı bir okul iklimi kurulamaz.

Biz çocukların sadece bilgi alan pasif özneler değil; okullarının ve çevrelerinin aktif aktörleri olmalarını istiyoruz. Deniz, bu deneyimsel öğrenme için kusursuz bir alan sunuyor. Çünkü denizde başarı bireysel rekabetten ziyade güvene, dayanışmaya ve doğayla uyuma dayanır. Çocuklar riskleri birlikte yönetmeyi, sorumluluk almayı ve farklılıklarla bir arada yaşamayı suda öğrenip sınıfa taşıyorlar. Amacımız yalnızca sörf öğretmenin yanında çocuğun özne olduğu, sesinin duyulduğu ve merakının desteklendiği katılımcı okul kültürleri inşa etmek.

Mayıs 2023’te sahra hastanesinin önünde ilk çocukların sörf tahtasına çıktığı o güne dönecek olursak: Bugünkü Deniz, o günkü Deniz’e ne söylerdi?

Çok güzel bir soru. Bu yolculukta fark ettiğim en temel şey şu oldu: Hikâye bizden bağımsız değil, biz de hikâyeyle birlikte dönüşüyoruz. Hatay’la birlikte çocuklara ve eğitime bakışım değişti. Dahası kendi çocukluğuma, aileme ve sevdiklerime dair hissettiklerim dönüştü; içimdeki Deniz’i tanıdıkça kendime duyduğum şefkat derinleşti. Yanlış anlaşılmasın, ben bu sürecin en büyük faydalanıcılarından biriyim; hayatım Hatay Sörf Merkezi sayesinde değişti. O günkü Deniz’e muhtemelen şunu söylerdim: “Bu yolculuğun her anından keyif al ve karşılaştığın her insanı, her dalgayı kendini daha yakından tanımak için bir fırsat olarak gör.”

Kapak Fotoğrafı: Sabancı Vakfı Fark Yaratanlar Programı

İlginizi çekebilir: Mag Porter’dan Fernando Belasteguín ile: Türkiye’de Padel Kültürü Üzerine