Güzel bir haber aldığınızda içinizde uçuşan kelebekleri ya da tuttuğunuz takım maçı kaybettiğinde midenizde hissettiğiniz o sıkışmayı hatırlıyor musunuz? Bu kadar tanıdık duygular varken, finansal kararlarımızın da aynı duygu dünyasının içinde şekillendiğini unutmamak gerek. Klasik ekonomi insanı “rasyonel yatırımcı” olarak tanımlıyor fakat dürüst olalım. Bizim zihnimiz 0 ve 1’ler ile çalışan bir kod değil; deneyimlerimiz, hislerimiz ve öğrendiklerimizle şekillenen, yaşayarak gelişen bir sistem. Kısacası; hisselerinizi izlerken yaşadığınız heyecan, “birikim yapacak kadar kazanmıyorum” diyerek pes ettiğiniz anlar, aynı sistemin ürünü. Ve aslında daha iyi finansal kararlar verebilmek için öğrenmeniz gereken ilk ders, kendinizi anlamakla başlıyor. Bugün, Odea ile Yatırım köşemizdeki konumuz: Finansal nörobilim. Gelin, beynimizin yatırım davranışlarımızı nasıl şekillendirdiğini birlikte inceleyelim.

2017 yılında davranışsal ekonomi alanına katkılarından dolayı Nobel Ekonomi Ödülü kazanan Richard Thaler, “Üniversitede asıl öğrendiğiniz veya öğrenmeniz gereken şey, bir ekonomist gibi düşünmek. Geri kalanı matematik.” diyor. Aslında bu söz; insanın finansal kararlarında klasik ekonominin dediği gibi yalnızca mantıkla hareket etmediğini ve davranışlarının temelinde neler olduğunu anlamamız gerektiğini gösteriyor. İşte, tam da bu noktada finansal nörobilim devreye giriyor. Çünkü her yatırım kararının arkasında belirli bir zihinsel süreç işliyor.

Finansal Nörobilim

İlk olarak finansal nörobilimin ne olduğunu açıklayarak başlayalım. Ekonomi, nörobilim ve psikolojiyi bir araya getiren bu yaklaşım; insan beyni ile finansal karar verme arasındaki ilişkinin derinliklerine iniyor. Biz farkında olmadan beynimizin, finansal davranışlarımızı nasıl etkileyebileceğini açıklamayı amaçlıyor. Tabii, finansal nörobilimin yalnızca bireysel yatırımcılara rehberlik sunmakla sınırlı olmadığını da söylemeliyiz. Gelişmekte olan bu alan; girişimciler, işletmeler, reklamcılar, kısacası tüketicinin karar verme sürecini anlamak isteyen herkes için de alternatif bir alan açıyor.

Finansal nörobilimin sınırları ne kadar geniş diye soracak olursanız; bir örneği sizinle paylaşmak istiyoruz. Mesela 2022 yılında American Psychological Association dergisinde yayımlanan bir çalışma; katılımcıların göz takibi verilerinin finansal karar verme sürecindeki etkilerini inceledi. Çalışmada; katılımcıların sıklıkla finansal bir ürünün çekiciliği hakkında kararlarını ürünün sol üst köşesinde bulunan bilgilere dayandırma eğiliminde olduğu göründü. Sol üst köşede bulunmayan diğer önemli bilgilerin göz ardı edilmesi diğer kritik verilerin atlanmasına ve hatalı kararların yükselmesine neden oldu.

Beynimizde Neler Oluyor?

Şimdi, asıl soruya gelelim: Finansal kararlar alırken beynimizde neler oluyor? Mesela bir restorana gittiniz ve menüde en sevdiğiniz yemeği gördünüz. İşte, tam o noktada beyninizin ödül sisteminin en önemli merkezlerinden biri olan Nucleus Accumbens çalışmaya başlıyor ve dopamin salgılamaya başlıyorsunuz. Bu, bir arkadaşınızın size bir hissenin yükseleceğini söylediği andaki duyduğunuz heyecandan çok daha farklı değil. Fakat dikkat etmemiz gereken bir nokta bulunuyor: Ödül beklentisine giren beynimiz mantığımızı bastırıp riskleri göz ardı edebilir.

Daha önceki yazılarımızda, yatırım kararlarımızda paniğe kapılmamızın bizi zamansız kararlar almaya yönlendirebileceğini konuşmuştuk. Kayıplardan kaçınmak için ani kararlar verdiğimiz bu an; beynimizde “tehlike”yi hızlıca işleyip vücudu savunmaya hazırlayan amigdalanın devreye girmesini tetikliyor. Piyasada kötü haberler çıktığında içinizdeki “Sat, hemen sat!” uyarısı aslında, binlerce yıl önce atalarımızın ormanda bir tehlikeyi fark edip koşmasına sebep olan hislerinden çok da farklı değil.

Tabii, bir de Prefrontal korteksimiz bulunuyor. Burayı, beynimizin ofisi gibi düşünebilirsiniz. Özellikle yatırım kararları verirken en ihtiyacımız olan yer; bu noktada. Çünkü Prefrontal korteks; akılcı düşünmemizi, plan yapmamızı ve strateji kurmamızı sağlayan yer. Fakat dürüst olalım çok heyecanlandığınızda veya korktuğunuzda bazen mantıklı düşünemediğiniz oluyordur. İşte, borsanın çökeceğini düşündüğümüzde veya bir fırsat kaçtığında Prefrontal korteksimiz geçici olarak zayıflayabiliyor.

FOMO, Yalnızca Sosyal Bir Sebep Olmayabilir!

Gelin, bir de yanlış yatırım kararları arasında sıklıkla tekrarlanan bir davranışa finansal nörobilim üzerinden bakalım. Daha önce yatırım kararları alırken FOMO (fear of missing out) etkisini konuşmuştuk. İnsanların, sürüden kopmamak adına verdikleri yatırım kararlarını aslında beyin üzerinden takip edebilmemiz de mümkün. Çünkü beynimizde sosyal onay ve ödül mekanizmalarında rol alan striatum, başkalarının yatırım kararlarına uyduğumuzda beynin bir ‘ait olma ödülü’ verdiğini gösteriyor. Ayrıca beynimizde uyum sağlama ve çatışmadan kaçınma süreçlerini yöneten Anterior Cingulate Cortex, tartışmadan kaçınmamız adına içinde bulunduğumuz topluluktan farklı davranmamızı tehdit olarak algılayabiliyor.   

Finansal nörobilim, yalnızca yatırım kararlarımızı daha iyi anlayabilmemizi değil; piyasayı da bilinçli yorumlayabilmemizi sağlıyor. Örneğin; piyasada korku hâkim olduğunda, hızlı bir karar almak yerine herkesin amigdalasının tetikte olduğunu fark etmemizi sağlayabiliyor. Aynı şekilde, kazanç beklentisi oluştuğunda Nucleus Accumbens’in devreye girdiğini bilmek dopamin etkisiyle oluşan coşkuyu yönetmemize yardımcı olabiliyor. Bu tür farkındalıklar özellikle kısa vadeli işlemlerde karar kalitesini yükseltebilir. Ufak bir not düşelim: Eğer ani karar verme alışkanlığınız varsa, bir an durup düşünmek faydalı olabilir. Nucleus Accumbens’in etkisine kapılmak yerine, o miktarı kenarda tutmayı tercih edebilirsiniz.

Odea Yatırım Odaklı Bülten’in ikinci sayısı rakamlardan çok, yatırım kararlarını şekillendiren önemli bir güç olan insan zihnine odaklanıyor. Piyasaların dalgalarına rağmen o dalgaların içinde yön bulmaya çalışan zihinsel süreçleri, duygusal tetikleyicileri ve bilişsel önyargıları anlamaya yardımcı olacak bir rehber niteliğindeki Odea Yatırım Odaklı Bülten’in bu sayısında yatırımcı psikolojisi ele alınıyor. Çünkü doğru yatırım stratejisi, sadece analizle değil; kendi zihnini tanımakla, duyguları kontrol etmekle ve bilinçli farkındalıkla da güçlenir.

Siz de Odea Yatırım Odaklı Bülten’e abone olarak her ay uzman ekonomist ve danışmanların hazırladığı yatırım içeriklerinden derlenen bu bülten ile yatırım yolculuğunuzda ihtiyaç duyduğunuz bilgilere erişebilirsiniz.

Yatırım kararlarımız, trendler ve çok daha fazlası hakkında konuşacağımız yeni Odea ile Yatırım yazılarımızda görüşmek üzere!

Kapak Fotoğrafı: Hal Gatewood – unsplash.com

Bu içerik theMagger.com ve Odea iş birliğinde hazırlanmıştır.

Bu yazımızda finansal nörobilim hakkında bilgi vermeyi amaçlıyoruz. Sitemizdeki bütün içerikler bilgilendirme amacıyla yazılmıştır. İçeriklerdeki bilgiler konusunda konunun uzmanlarına danışmanızı ve önerileri uygulamadan önce bir uzman görüşü almanızı tavsiye ederiz. Yatırım hakkında detaylı bilgiye Odeabank’ın web sitesinden ulaşabilirsiniz.

***

UYARI NOTU:

Burada yer alan yatırım bilgi, yorum ve tavsiyeleri yatırım danışmanlığı kapsamında değildir. Yatırım danışmanlığı hizmeti, yetkili kuruluşlar tarafından kişilerin risk ve getiri tercihleri dikkate alınarak kişiye özel sunulmaktadır. Burada yer alan yorum ve tavsiyeler ise genel niteliktedir. Bu tavsiyeler mali durumunuz ile risk ve getiri tercihlerinize uygun olmayabilir. Bu nedenle, sadece burada yer alan bilgilere dayanılarak yatırım kararı verilmesi beklentilerinize uygun sonuçlar doğurmayabilir.

Yatırım yapmadan önce kendi risk ve getiri tercihlerinizi öğrenmeli ve her halükarda söz konusu faaliyetler için yetkili bir kuruluşu ile çalışmanızı ve diğer kaynaklardan faydalanmanızı öneririz. Zira sadece buradaki bilgilerle yatırım yolculuğunuza başlamanız beklediğiniz sonuçları doğurmayabilir. Beklentileriniz kapsamında bir getiri elde edemeyebileceğiniz gibi, risk algınızın üzerinde bir kayıp yaşayabilirsiniz. Buradaki yazılarda yer alan bilgiler, ulaşılabilen ilk kaynaklardan iyi niyetle ve doğruluğu, geçerliliği, etkinliği velhasıl her ne şekil, suret ve nam altında olursa olsun herhangi bir karara dayanak oluşturması hususunda herhangi bir teminat, garanti oluşturmadan, yalnızca bilgi edinilmesi amacıyla derlenmiştir. İşbu yazılardaki yorumlardan; eksik bilgi ve/veya güncellenme gibi konularda ortaya çıkabilecek zararlardan ve burada yer alan bilgiler dayanarak alınacak yatırım ya da benzeri kararların sonuçlarından Odea Bank A.Ş. ve çalışanları sorumlu değildir.

İlginizi çekebilir: Odea’dan Davranışsal Finans