Music For Turkish Theater: Üç Usta Aynı Plakta

Pelin Kalkan
MÜZİK|16 Kasım 2026
Music For Turkish Theater: Üç Usta Aynı Plakta

1969’da İstanbul’a iki müzisyen geliyor. Biri Ornette Coleman’ın yanında caz tarihini çoktan bükmüş, cebe sığan trompetiyle dünyayı dolaşan Don Cherry. Diğeri, davulun Anadolu’daki ritim kemiğini caza taşıyan Okay Temiz. Plan basit: Bir albüm kaydetmek… Ama şehirde Cherry’yi bekleyen eski bir dost var, o da James Baldwin’den başkası değil. Aslında iki yıl önce ortaya çıkmış olsa da bugün üzerine daha fazla konuşulmaya başlayan bir plaktan bahsetmek istiyorum: Don Cherry, Okay Temiz Music for Turkish Theater 1970.

Baldwin o yıllarda İstanbul’u bir sığınak gibi kullanıyordu. Amerika’dan, kendi ülkesinin ona dayattığı sıkışmışlıktan kaçıp Boğaz’ın kıyısında nefes alıyor, yazıyordu. Hatta 1 Aralık’tan itibaren MUBI’de Baldwin’in İstanbul’daki geçirdiği zamanı da işleyen bir belgeseli izleyebileceğiz: James Baldwin From Another Place. Geçtiğimiz günlerde İstanbul’da gerçekleşen Robert Montgomery’nin sergisinde ise James Baldwin’in İstanbul’daki balkonunu görmüştük. 1965 üzerinden tasvir edilen bu resimde Baldwin’in balkonunda ona eşlik edenler arasında Nina Simone, Bob Dylan, Edip Cansever ve Yevgeny Yevtushenko vardı. Kurgu veya gerçek… İstanbul’un binlerce yıllık hikâyesinde, James Baldwin de bu sokaklardan geçti. Yaklaşık on yıl İstanbul’un boğan ama nefes veren tuğla duvarları arasında gezdi.

Bunları Da Okuyun
image
James Baldwin İstanbul’da | Fotoğraf: The Markaz Review

İstanbul, ona bir yabancı olmanın rahatlığını sunmuştu: Kimse seni tanımıyorsa, kimse seni tanımlayamazdı. Aynı Baldwin, Engin Cezzar’la İstanbul sahnesine Fortune and Men’s Eyes’ı çıkarıyordu, bir hapishane hücresinde geçen, erkekler arasındaki arzuyu ve şiddeti, sevgiyi ve tahakkümü anlatan bir oyundu çalışılan. 1970’in Türkiyesi’nde bu, sahneye bir bomba bırakmak demekti.

Cherry bu oyuna müzik yapmayı kabul ediyor. Kayıt, uzun konuşmaların ardından yapılıyor ve Cherry ile Temiz’in çaldığı şey, bugün elimizde duran plağın ta kendisi. Plak öylesine kıymetli ki… Çünkü elli yıldan uzun süre kayıptı. Oyun, kırk gün sürmeden yasaklandı: 7 Şubat 1970’te İstanbul Valiliği perdeyi indirdi. Oysa yasaktan önce altmış günde otuz bin kişi izlemişti. Yasak uzun sürmedi ama müzik bir kayıt bandında, Engin Cezzar’ın arşivinde sessizce bekledi. O bandı Caz Plak, Gökhan Akçura’nın emaneti sayesinde yeniden gün ışığına çıkardı ve 2024’te plak olarak yayımladı. Orijinal bant restore edildi, kesimi Bristol’da yapıldı, kitapçıkta da Baldwin’in asistanı Zeynep Oral’ın yazısı bulunuyor.

Plağı dinlerken bunun bir tiyatro müziği olduğunu unutuyorsun. “Calculating Empires” gibi bir başlık bile tek başına bir manifesto. Sanki sahnedeki sensin ve sahnenin perdeleri seni özgürleştirircesine sarmalamış. Cherry’nin trompeti ince, kırılgan, neredeyse konuşur gibi. Her zamanki gibi kırılgan bir sevgilinin ellerini son kez tutuyor gibi. Temiz’in ritimleri ise zemini okşayan bir kusursuzluk. “Near East” ve “İstanbul” adlarını taşıyan parçalarda, iki müzisyenin şehirle bir olan sohbeti duyuyorsun. Bakıyorsun ki İstanbul yine her şeyi geride bırakıp sahneyi çalmış, hak ettiğini bilerek parlıyor. Cherry ile Temiz’in bu kayıtta yaptığı şey utanca, yasağa bir dil vermek. Bence Baldwin’in etkisini en çok burada görüyoruz, duyuyoruz ve hissediyoruz.

Plak sona erdiğinde kulağında bir ritim değil, bir soru kalıyor: Bu şehir, sesini bastırmaya çalıştığı insanların müziğini nasıl da böylesine sakladı?

Kapak Fotoğrafı: The Analog Vault

İlginizi çekebilir: Gürkan Sonat’tan Müzik Dünyasının Günceli


Yazı Yorumları (0)
Bu yazıya ilk yorumu siz yazın!