Seyhan Boztepe ile: Çanakkale Bienali'nin Ardından

Seyhan Boztepe ile: Çanakkale Bienali'nin Ardından

“Bienal Çanakkale’ye çok yakıştı,” diyor Seyhan Boztepe. 2006’da bir sivil girişim olarak kurduğu CABININ, bu yıl yirminci yaşına onuncu bienalle girdi. Sergiler kapanırken Boztepe’yle yirmi yılı nasıl taşıdıklarını, bir sergide “fazla”nın nerede başladığını ve bir bienalin başarısının neyle ölçüldüğünü konuştuk.

helin sude boztepe, burak topçakıl, deniz erbaş, seyhan boztepe
10. Çanakkale Bienali Ekibi. Soldan sağa: Helin Sude Boztepe (Koordinatör), Burak Topçakıl (Koordinatör), Deniz Erbaş (Yönetici Küratör), Seyhan Boztepe (Kurucu Direktör) | Fotoğraf: Saygın Mavinil

Bir sergi kapanırken pek kimse orada olmaz. Açılış haftasının o yoğun kalabalığı çoktan dağılmıştır. Her şeyi son dakikaya bırakmayı âdet edinenler içindir o son günler. Salon görevlisi, biz son dakikacılar ve eserler baş başa… Ancak bu işin bir de sonrası var: Sökülmenin başladığı zaman. Eserlerin sandıklara girdiği, duvar yazılarının kazındığı, çivi deliklerinin macunlanıp boyandığı veda zamanı. 10. Çanakkale Bienali de bu eşiği 20 Kasım’da geçti.

Bunları Da Okuyun

Bienal kelimesi İtalyancada “iki yılda bir” demek; iki yılda bir kurulup bir şehrin farklı binalarına yayılan büyük çağdaş sanat sergilerine bu ad veriliyor. Çanakkale’dekinin bu yılki başlığı “Metcezir”, yani gelgit: denizin kabarması ve çekilmesi. 10 Ekim–20 Kasım arasında dokuz ülkeden 60’ı aşkın sanatçının işleri, kent merkezinden Troya’ya, Adatepe’ye uzanan 15 mekânda sanat meraklılarıyla buluştu. Bienal bu yıl Dardanel, Kale Grubu ve Kale Tasarım ve Sanat Merkezi’nin ana desteğiyle; Çanakkale İl Kültür ve Turizm Müdürlüğü, Çanakkale Belediyesi ve Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi’nin iş birliğiyle gerçekleşti. Program ise kapılar kapandıktan sonra bir hafta daha sürecek; söyleşiler ve atölyeler 27 Kasım’a kadar devam ediyor.

Peki bütün bunları kuran insan, kalabalık dağıldıktan sonra sergide ne görür? Bu soruyu Seyhan Boztepe’ye sormak istedim. Boztepe, Çanakkale Bienali’ni düzenleyen Çanakkale Bienali İnisiyatifi’nin, kısaca CABININ’in kurucusu. İnisiyatif 2006’da bir sivil girişim olarak doğmuş, ilk bienalin kapılarını 2008’de açmış; bu yıl yirminci yaşına onuncu bienalle girdi. Boztepe aynı zamanda Çanakkale Onsekiz Mart Üniversitesi Güzel Sanatlar Fakültesi’nde ders veriyor, kendisi de üreten bir sanatçı.

İstanbul’da yaşayan biri için Çanakkale çoğu zaman bir geçiş yeri: feribot, köprü, Troya’ya giden yol. Oysa bu şehirde 2008’den beri iki yılda bir, eski depolarda, hanlarda, müze salonlarında sanatçılar iş kuruyor. Bu kadar uzun bir yolu, büyük bir şehrin bütçesi ve kalabalığı olmadan yürümek nasıl bir şey? Sorulara da o sessizlikten, kalabalık gittikten sonra kalandan başlıyoruz.

Bienalin ilk günlerinin kalabalığı dağılıp kapanış yaklaştığında, sergileri bir başınıza adımladığınızda neler hissediyorsunuz?

Hazırlık ve organizasyon sürerken sergiye bir bütün olarak bakmak, onu bir izleyici gibi gezmek her zaman mümkün olmuyor. Yoğun çalışmanın içinde bu hep erteleniyor. Ancak kapanışa doğru ortam iyice sakinlediğinde, sergiyi bir bütün olarak değerlendirmek ve izleyicide bıraktığı iz üzerine düşünmek için yeterince fırsat bulabiliyoruz. Serginin son günleri bir anlamda, bizim gibi serginin mutfağında görev alanlara yoğun çalışma döneminin ardından gelen bir durulma imkânı, sergiyle daha kişisel ve derin bir ilişki kurabileceğimiz bir zaman aralığı sunuyor. Böylece, sergiyi kendi başına var olan bir bütün olarak deneyimleyebiliyoruz. Bu da yorgunluğumuzu unutturan bir an oluyor diyebilirim.

Bu işi hiç bilmeyen birine ne yaptığınızı nasıl anlatıyorsunuz?

Çanakkale’de sanata dair bir şeyler yaptığımı bilmeyen pek kimse olduğunu sanmıyorum. Elbette yaptığımız işin bütün boyutlarını birkaç cümleyle anlatmak kolay değil. Ama uluslararası bir çağdaş sanat etkinliği düzenlediğimizi söylediğimizde, insanlar için anlaşılır bir hâle geliyor. Sanata ilgi duyan, yaptığımız işleri görmek isteyen kişilerle zaten zaman içinde kendi çevremizi ve ilişki ağımızı oluşturuyoruz. Dolayısıyla, sürekli kendimizi ve ne yaptığımızı yeniden anlatmak zorunda kalmıyoruz. Yaptığımız işin etrafında oluşmuş, sanatı hayatlarının merkezine koyan bir topluluk var.

ekran resmi 2026-11-20 11.01.29
Laurent Lacotte, Tek Bir Boğaz, Tek Bir Nefes, 2026. Balıkhane | Fotoğraf: Saygın Mavinil

Bienaller ne işe yarar? Sizi böyle bir işin altına girmeye ne itti? CABININ’i yirmi yıldır ayakta tutan güç nereden geliyor?

Sanatla kurulan ilişkinin her birimiz için vazgeçilmez bir ihtiyaca denk düştüğünü düşünüyorum. Benim hayatımda sanatın hayli özel bir yeri var; yaşamımın tam merkezinde ve olmazsa olmazlarımdan biri. Bundan dolayı böyle bir işe girişme cesaretini gösterebildiğimi düşünüyorum.

Çanakkale Bienali aracılığıyla, dünyanın farklı yerlerinden sanatçıların üretimleri, düşünceleri ve yaşadıkları dünyaya dair geliştirdikleri yorumlar, bulunduğumuz kentteki insanlarla buluşuyor. Bienalin en önemli misyonlarından biri bu karşılaşmayı mümkün kılması. Çünkü burada yalnızca sanatçıyla izleyici ya da bir eserle onu izleyen kişi bir araya gelmiyor, eserin arkasındaki düşüncelere, sanatçının dünyasına ve farklı deneyimlere de bir alan açılıyor. Bu karşılaşmaların insanlarda nasıl bir etki yaratacağını önceden bilemeyiz. Sergiden sonra akılda kalan bazen bir eser, bazen mekânlar, bazen de sadece bir fikir olabiliyor. Sanatın etkisi her zaman serginin deneyimlendiği anla sınırlı değil; bazen sonuçları çok daha sonra ortaya çıkıyor.

Yirmi yıldır devam edebilmemizin arkasında da sanata duyduğumuz inancın yanı sıra, zaman içinde kurulan ilişkiler, birlikte üretme iradesi ve bu işi sürdürmek isteyen insanların emeği var. Bir bienali ayakta tutmak, tek başına bir etkinlik düzenlemekten çok daha fazlası. Bu zamanla oluşan bir yapıyı, ilişkiler ağını ve ortak bir hayali sürdürmek anlamına da geliyor.

Sizin için bir sergi hangi anda “oluyor”? Küratör metni bittiğinde mi, ilk eser yerine oturduğunda mı, açılıştan sonra mı, bir ziyaretçinin bir eserin önünde beklediğinizden uzun durduğunu gördüğünüzde mi, yoksa kapanışta mı?

Bence bir serginin tek bir gerçekleşme anı yok. Küratoryal fikirle başlayan süreç, eserlerin bir araya gelmesiyle somutlaşıyor ama sergi, izleyiciyle karşılaştığında başka bir boyut kazanıyor. Her ne kadar biz bir bütün kurmaya çalışsak da o bütünün izleyicide nasıl karşılık bulacağını, hangi ilişkileri ve çağrışımları ortaya çıkaracağını bütünüyle öngörmemiz mümkün değil.

Bir ziyaretçinin bir eserin önünde uzun süre durduğunu görmek, o eserle beklemediğimiz bir ilişki kurduğunu fark etmek elbette çok kıymetli. Ancak çoğu zaman bu karşılaşmanın sonucunu öğrenemiyoruz. Bu yüzden bir serginin gerçekleşmesini yalnızca açılışla sınırlamıyorum. Bizim açımızdan sergi, üretim sürecinde biçimleniyor, izleyiciyle birlikte çoğalıyor ve belki de en önemlisi, sona erdikten sonra da yaşamaya devam ediyor.

koffmann
Ece Kibaroğlu, Seni Tanıyorum (Labirent Serisi’nden), 2024. Korfmann Kütüphanesi | Fotoğraf: Saygın Mavinil

Hem bienali düzenleyen CABININ’i yirmi yıldır ayakta tutan hem de bienalin küratoryal kararlarında söz sahibi olan kişisiniz, yapımcıyla yönetmenin aynı kişi olması gibi. Bu iki rolün birbiriyle kavga ettiği yerler oluyor mu?

Elimden geldiğince her iki rolün de kendi sınırları içinde kalırken birbirlerini desteklemelerine dikkat ediyorum. Sergiyi kuran, yani küratoryal kararları veren tarafla organizasyonu ve üretim süreçlerini yürüten tarafın zaman zaman farklı ihtiyaçları olabiliyor.

Küratoryal açıdan anlamlı olanla organizasyonel açıdan gerçekleştirilebilir olan arasında bir denge kurmak önemli. Bazen bu iki perspektif birbirini zorlayabiliyor ama doğru kararlar da çoğu zaman bu karşıtlıkların kesişmesinden çıkıyor. Önemli olan, kişisel tercihleri öne çıkarmadan işin daha iyi ve daha güçlü bir noktaya ulaşmasını sağlamak.

Doğal olarak yönetmen olmak isteyenler olabilir ama bu işin görünmeyen, daha az heyecan verici tarafları da var. Bir bienali hayata geçirirken bütçeden lojistiğe, ekip koordinasyonundan teknik ayrıntılara kadar pek çok sorumluluğu üstlenmeniz gerekiyor. Bütün bunlar total emeğin ayrılmaz ve zorunlu birer parçası.

Bazı bienaller sanatçılardan sergi için yeni işler üretmelerini istiyor, bazıları bilerek sanatçıların yıllar önce ürettiği işlere dönüyor. Siz bu ikisinin arasında daha çok nerede duruyorsunuz?

Bence bu, sergi kurgusunun gereksinimlerine bağlı. Her iki yaklaşım da farklı nedenlerle önemli ve çoğu zaman birbirini tamamlıyor. Bir sanatçının yıllar önce ürettiği bir iş, kurduğunuz serginin bütünlüğü açısından son derece önemli bir yere sahip olabilirken yeni üretimler, serginin hikâyesinin önemli bir kısmını oluşturabilir ve izleyiciye daha önce karşılaşmadığı bir deneyim sunabilir. Bir eserin ilk kez üretilmesine ya da belirli bir bağlamda ilk kez gösterilmesine tanıklık etmek de başlı başına heyecan verici.

Küratoryal açıdan yeni üretimleri teşvik etmek, sanatçıyla birlikte yeni bir şey ortaya çıkarmak her zaman arzu edilen bir durum. Ancak mevcut bir eseri sergilemek de sergi kurgusunda yeni bağlamlar ve okumalar geliştirebiliyor. Üstelik her iki yaklaşımın üretim, bütçe ve uygulama açısından farklı gereklilikleri var. Ben birini diğerine tercih etmektense, serginin ihtiyaçlarına göre ikisini birlikte düşünmeyi daha doğru buluyorum. Sonuçta önemli olan, kaç eserin yeni üretildiği değil; eserlerin bir araya geldiklerinde nasıl bir bütün oluşturdukları ve izleyiciyle nasıl bir ilişki kurdukları.

Bazı bienaller rekor sayıda sanatçıyla açılıyor, bazıları bilerek küçülüyor. Bir sergide sizce “fazla” hangi noktada başlıyor?

Bir sergide neyin fazla olduğu, o etkinliğin kapasitesine, mekânlarına, küratoryal yaklaşımına ve izleyiciyle kurmak istediği ilişkiye bağlı. Çanakkale Bienali’nin ilk yıllarına, Borderline (Sınır Çizgisi) Sergisi’ne (2007) baktığınızda oldukça yüksek sayıda sanatçı ve eserle karşılaşırsınız. Zaman içinde şunu daha iyi anladık: Bir sergide çok sayıda sanatçıya ve esere yer vermek değil; sanatçının üretimine uygun koşulları sağlamak, eserleri doğru biçimde sergilemek ve izleyicinin bunlarla güçlü bir deneyim yaşamasına imkân tanımak asıl belirleyici olan. Bunların her biri emek, zaman ve kaynak gerektiriyor. Dolayısıyla kapasite dediğimiz şey yalnızca kaç mekânınız olduğu ya da kaç eseri sergileyebildiğinizle ilgili olmuyor. Bütün bu ilişkileri ne kadar nitelikli biçimde yönettiğiniz de önemli.

Onuncu edisyonda 60’ı aşkın sanatçıyla önceki edisyonların ortalamasının biraz üzerindeyiz. Bu durum, bir ölçüde seçtiğimiz tema ve sergi kurgusuyla ilgili. Öte yandan yıllar içinde gelişen yapımız ve genişleyen olanaklarımız da bu ölçekte bir organizasyonu gerçekleştirebilmemizi mümkün kılıyor.

İzleyicinin de bir algılama ve deneyimleme kapasitesi var. Çok fazla eserle karşı karşıya kalmak, bazen eserlerle kurulabilecek ilişkinin zorlaşmasına neden olabiliyor. İzleyiciyi yormayan, her esere kendi alanını ve zamanını tanıyan bütünlüklü bir kurgunun peşindeyiz. Gösterdiklerinizin bir araya geldiklerinde anlamlı bir deneyim oluşturmaları önemli.

kp
Kay Aplin, Dişli Profil: Katmanlar I-IX, 2026. Çanakkale Bienali Parkı | Fotoğraf: Saygın Mavinil

Bir bienal mi şehre hizmet eder, yoksa şehir mi bienale? Çanakkale üzerinden yirmi yıllık tecrübenizle bir terazi kursanız hangisi ağır basar?

Bunu bir hizmet ilişkisinden ziyade, karşılıklı bir etkileşim ve beslenme ilişkisi olarak görmeyi tercih ederim. Bienal, kentin kültürel yaşamına önemli katkılar sunuyor. Kentte yaşayan insanların sanatla, farklı düşüncelerle ve üretimlerle karşılaşabilmeleri için bir alan açıyor. Ancak bienalin varlığı ve gelişimi de kentin dinamikleriyle doğrudan ilişkili. Çanakkale ile Çanakkale Bienali arasında yıllar içinde oluşmuş güçlü bağlar var. Bunlar zamanla gelişerek ve yeni boyutlar kazanarak bugünlere ulaştı. Çanakkale’nin sanatla ilişki kurmaya açık yapısının, burada bir bienalin başlamasında ve süreklilik kazanmasında önemli bir payı olduğunu düşünüyorum.

Diğer taraftan, bienalin de kentin kültürel yaşamına yeni imkânlar ve karşılaşmalar kazandırdığını görüyoruz. Kentin çeşitli mekânları, insanları ve kurumları bu süreçte bir araya geliyor ve farklı üretim biçimleri ortaya çıkıyor. Dolayısıyla, burada birbirini besleyen bir süreçten söz ediyoruz. Bienal kentten bağımsız düşünülemez, kent de yıllar içinde bienalle birlikte gelişiyor; mekânlar keşfediliyor, dönüşüyor ve kente kazandırılıyor. Bence yirmi yıllık deneyimin en önemli sonuçlarından biri de bu.

Kapanış haberlerinde bienallerin ziyaretçi sayıları başarı ölçüsü olarak açıklanıyor. Oysa bazı şeyleri hiçbir rakam göstermiyor. Sizce bir bienalin başarısı neyle ölçülür?

Öncelikle, bu işin bir parçası olan insanlar olarak kendimize şu soruları soruyoruz: Ekip olarak elimizden gelenin en iyisini ortaya koyabildik mi? Başlangıçta hayal ettiğimiz sergiyi ve organizasyonu hayata geçirebildik mi? Nerelerde eksiklerimiz oldu, neleri daha iyi yapabilirdik? Bizim için değerlendirme sürecinin ilk aşaması bu.

İkinci olarak, bienalin Çanakkale’de, ulusal ölçekte ve uluslararası sanat ortamında nasıl karşılandığına bakıyoruz. Elbette ziyaretçi sayıları da önemli bir gösterge. Ancak çağdaş sanat, belli bir ilgi ve birikim gerektiren, izleyicisiyle kurduğu ilişkinin niteliğinin daha önemli olduğu bir alan. Bu nedenle yalnızca kaç kişinin geldiğine değil, gelen insanların neyle karşılaştığına, ne düşündüğüne ve bu deneyimden geriye neler kaldığına da bakmak gerekiyor.

Bienalin başarısını biraz da yarattığı süreklilikte görüyorum. Yeni izleyicilerle buluşabilmesi, sanatçılar ve kurumlar arasında yeni ilişkiler kurulmasına imkân tanıması, Çanakkale’nin kültürel yaşamına katkıda bulunması ve gelecekte yeni üretimlere zemin hazırlaması önemli ölçütler. Sonuçta bir bienalin başarısı, yalnızca gerçekleştiği süre içinde ortaya koyduğu sonuçlarla ölçülemez. Sonrasında neleri mümkün kıldığıyla da değerlendirilmelidir.

Venedik Bienali bu yıl, jürisi açılıştan hemen önce istifa edince Altın Aslan’ı kaldırdı ve ödülü ziyaretçi oylamasına bıraktı. Sanat tarihçisi Antonia Majaca bunu “sonuçtan kimsenin sorumlu olmadığı bir kitle oylaması” şeklinde eleştirdi. Siz ne düşünüyorsunuz?

Bienallerin birbirinden farklı işleyişleri ve yaklaşımları var. Venedik Bienali de kendine özgü yapısı ve tarihsel önemiyle ayrı bir değere sahip. Bu nedenle böyle bir uygulamayı kendi bağlamı içinde değerlendirmek gerektiğini düşünüyorum.

İzleyici oylaması, katılımı artıran ve etkinliğe farklı bir enerji kazandıran bir yöntem olabilir. Nitekim başka bienallerde de benzer uygulamalarla karşılaşıyoruz. Örneğin Malta Bienali’nin son edisyonunda Halil Altındere’nin eseri izleyici oylarıyla birinci seçildi. Bu tür uygulamalar, izleyicinin etkinlikle kurduğu ilişkiyi farklı bir boyuta taşıyabiliyor. Tek bir eseri değerlendirmekle, eserlerin birbirleriyle ilişki kurduğu bütünlüklü bir sergiyi değerlendirmek aynı şey değil. Bir eser, izleyiciyle çok güçlü bir ilişki kurabilir. Ancak bir eserin izleyici üzerindeki etkisiyle, o eserin küratoryal bütün içindeki yerini değerlendirmek farklı kategoriler.

dscf3347
Adina Mocanu, Balık Yolunu Bilir, 2026. Balıkhane. | Fotoğraf: Saygın Mavinil

Bu yılki Gwangju Bienali’nin sanat yönetmeni Ho Tzu Nyen, her yerin, zamanın her anında hak ettiği bienali ürettiğini söylüyor. Siz de bu yılki açılış konuşmanızda “Bienal Çanakkale’ye çok yakıştı,” dediniz. Nyen’in cümlesinden ve kendi cümlenizden yola çıkarak konuyu açar mısınız?

Bence Ho Tzu Nyen’in bu yaklaşımı, bienalleri birbirine benzeyen, her yerde aynı şekilde uygulanabilecek modeller olarak görmemek gerektiğini hatırlatıyor. Her kentin kendine özgü bir tarihi, kültürel birikimi, insan ilişkileri ve üretim biçimleri var. Bir bienalin başarısı, başka bir yerde işe yaramış bir modeli taşımaktan çok, bulunduğu yerin imkânlarını ve ihtiyaçlarını doğru okuyabilmesiyle ilgili. Bir bienalin de bunlardan beslenerek kendi yapısını oluşturması gerektiğini düşünüyorum.

Çanakkale Bienali’nin ortaya çıkışı da bu anlamda kendiliğinden gelişen ve kendi yapısını oluşturan bir sürecin ürünü. Zaman içinde, kentin dinamikleriyle ilişki kurarak gelişen, yatay örgütlenmeye dayalı ve esnek bir yapımız oldu. Bu yapı, hızlı karar alabilmemizi, yeni fikirlere açık olmamızı ve değişen koşullara göre kendimizi yeniden biçimlendirebilmemizi sağlıyor. Çanakkale’de yıllar içinde böyle bir ilişki kurduk. Kentin kültürel ve tarihsel birikimi, farklı mekânları ve insanlarıyla kurduğumuz ilişkiler, bienalin kendine özgü karakterini oluşturdu. Evet, bu anlamda bienal Çanakkale’ye çok yakıştı.

Bir sergi kapanıyor; katalog, fotoğraflar ve birkaç anı kalıyor. Bir bienalin asıl hayatı ne zaman başlıyor? Açılışta mı, yoksa yıllar sonra biri onu hatırladığında mı?

Açılış, aylarca, bazen yıllarca süren bir emeğin görünür hâle geldiği an. Ancak bienalin gerçek karşılığı, sanatçıların üretimleriyle izleyicilerin karşılaştığı, yeni ilişkilerin kurulduğu ve farklı düşüncelerin ortaya çıktığı süreçte oluşuyor. Bir bienalin asıl hayatı belki de o edisyonun kapanışından sonra daha iyi anlaşılabiliyor. Bir sergi kapandığında mekânlar boşalıyor, eserler başka yerlere taşınıyor, organizasyon sona eriyor. Fakat o süreçte kurulan ilişkiler, ortaya çıkan fikirler ve insanların hafızasında kalanlar yaşamaya devam ediyor. Bazen bir izleyici yıllar sonra gördüğü bir eseri hatırlıyor, bazen bir sanatçı burada kurduğu bir ilişkiyi başka bir üretime taşıyor. Bazen de bienal sayesinde bir araya gelen insanlar, etkinlik sona erdikten sonra birlikte çalışmayı sürdürüyor.

Çanakkale Bienali’nin yirmi yıllık deneyimine baktığımda, benim için en kıymetli olanın bu devinim olduğunu söyleyebilirim. Bienali yalnızca belirli tarihler arasında gerçekleşen bir sergi olarak değil, zaman içinde ilişkiler ve ortak deneyimler üreten bir yapı olarak görüyorum. Neyi değiştirdiğini, hangi izleri bıraktığını ve gelecekte neleri mümkün kıldığını hemen göremeyebiliriz. Bunların ortaya çıkması zaman alıyor.

Onuncu edisyonunuz ile buraya neyi not düşmek istersiniz?

Öncelikle sanatın hayatımızın bir parçası olmaya devam etmesini, hayatımızı güzelleştirmesini ve bize yeni yollar göstermesini umuyorum. Türkiye’deki sanat ortamının gelişerek ve dönüşerek varlığını sürdürmesini, yeni etkinliklerin ortaya çıkmasını ve mevcut yapıların birbirini beslemesini diliyorum. Her yeni girişimin sanat yaşamımızı zenginleştirdiğine inanıyorum. Çanakkale Bienali’nin de sanat ortamının bir parçası olarak kentin yaşamına katkıda bulunmayı sürdürmesini dilerim. Çanakkale’ye gelenler, buradan güzel anılarla ayrılsınlar. Yıllar sonra Çanakkale’yi hatırladıklarında, eğer bienali ziyaret etmişlerse, o deneyim de akıllarına gelsin. Kentle ve sanatla kurdukları ilişki, hafızalarında güzel bir yer tutsun.

Kapak Fotoğrafı: Saygın Mavini

İlginizi çekebilir: Enes Kudu’dan Hasan Cem Çal ile: Video Sanatının Boyutları Üzerine

Yazı Yorumları (0)
Bu yazıya ilk yorumu siz yazın!