Geçtiğimiz günlerde arkadaşımla alışveriş yaparken bir pantolonun etiketinde yer alan üretim yerini gördük: “Made in Bangladesh”. Arkadaşım etiketi görür görmez ürünü asla almayacağını söylediğinde açıkçası çok şaşırdım. Çünkü pantolonun kumaşına, kalıbına ya da dikişlerine hiç bakmadan yalnızca nerede üretildiğine bakarak verilmiş bir karardı bu. O an düşündüm: Bir kıyafetin üzerinde “Made in Italy” yazdığında zihnimizde kalite, zanaat, hatta lüks belirirken, “Made in Bangladesh” gördüğümüzde neden aynı ürüne daha en başından ön yargılı oluyoruz? Oysa moda dünyasının büyük bir kısmı, çoğu zaman geri planda bırakılan bu üretim coğrafyalarında şekilleniyor. Durum bu haldeyken, sadece bir etiket bile, kıyafet hakkında kendisinden çok daha fazlasını söyleyebiliyor.

Bir Etiket Nasıl Değer Kazanır?

“Made in Italy” denince aklımıza ilk olarak lüks, İtalyan estetiği ve değerli bir el işçiliği geliyor; bunun oluşmasında ise İtalyan moda markalarının payı oldukça büyük. Gucci, Armani, Prada, Versace, Dolce&Gabbana derken İtalyan estetiği dediğimiz şey yıllar içinde zihnimizde belirgin bir yer edindi. Bu markalar ürettikleri ürünlerin yanında İtalya’yı moda, kalite ve lüksle birlikte düşünmemizi sağladılar. Etikette gördüğümüz bu üç kelime de ürünün nerede üretildiğinden çok daha fazlasını anlatarak zihnimizde doğrudan bir kalite ve değer algısı yaratıyor. Daha ürünü incelemeden, yalnızca bu etikete bakarak onun hakkında belirli bir yargıya varabiliyoruz.

İtalya’nın moda ve zanaat konusunda çok güçlü bir geçmişi var ve ortaya koydukları işler gerçekten çok değerli. Fakat burada beni düşündüren şey şu: Bu değer neden zamanla üzerinde yazan ülkenin adına da taşınıyor? Bir ürünün üzerinde yazan ülke adı, onu henüz incelemeden hakkındaki ilk izlenimimizi nasıl bu kadar etkileyebiliyor?

Peki ya “Made in Bangladesh”?

“Made in Bangladesh” etiketini gördüğümüzde düşündüğümüz şey ise aslında bir kalite değerlendirmesinin ötesine geçiyor. Bu algının arkasında, uzun yıllardır kültürel anlatılarla şekillenen bir çerçeve var; Batı’nın lüks ve prestijle, Doğu’nun ise daha erişilebilir üretimle özdeşleştirildiği bir bakış açısı.

Her ne kadar bu bakış açısını geride bıraktığımızı düşünsek de, aslında sessizce etkisini sürdürmeye devam ediyor. Oysa Hindistan ve Bangladeş gibi ülkelerin de kendilerine ait çok güçlü tekstil gelenekleri, zanaatları ve el emeği var. Burada bahsettiğim mesele ise aslında bu belirli ülkelerden çok daha geniş, üretimin gerçekleştiği coğrafyaya bakarak emeğe ve ürüne değer biçme alışkanlığımızla ilgili.

Çoğu kişinin farkında olmadığı bir diğer nokta ise, bir kıyafetin üretim sürecinin, etiketinde yazan ülkeden çok daha karmaşık ilerliyor olması. Ürünün kumaşı ve üretiminin büyük bir kısmı başka bir ülkede gerçekleşirken, farklı bir ülkede son üretim aşamalarından geçtiğinde ürünün menşei de o son aşamaya göre belirlenebiliyor. Yani mağazada gördüğümüz “Made in France” ya da “Made in Italy” etiketi, kıyafetin başından sonuna kadar o ülkede üretildiği anlamına gelmeyebiliyor.

Bunu düşündüğümüzde etiketlerin algımız üzerindeki etkisi daha görünür hale geliyor. Aynı ürün, “Made in India” ya da “Made in France” etiketi taşıdığında zihnimizde farklı çağrışımlar yaratabiliyor; biri daha gündelik bir üretim algısına yaklaşırken diğeri zanaat, kalite ve lüksle daha kolay ilişkilendirilebiliyor. Oysa çoğu zaman değişen ürünün kendisinden çok, üretildiği yere yüklediğimiz anlamlar oluyor; bu yüzden “zanaat” ve “işçilik” gibi kavramları hangi coğrafyalarla nasıl eşleştirdiğimiz de yeniden düşünmeye değer hale geliyor.

Emeğin Coğrafyası Olur mu?

Bir kıyafetin değerini belirleyen şey gerçekten nerede üretildiği olabilir mi? Benzer üretim süreçlerini ve emeği, farklı coğrafyalarda farklı kavramlarla değerlendirmemiz; çoğu zaman emeğin kendisinden çok üretim yerine yüklediğimiz anlamlarla ilgili olabilir. Çünkü harcanan zaman, gösterilen özen, teknik bilgi ve ortaya çıkan iş, coğrafya değiştiğinde kendi başına farklı bir değere dönüşmüyor.

“Made in Italy” ile “Made in Bangladesh” arasında benim için bir değer hiyerarşisi yok. Bir kıyafet alacağım zaman nerede üretildiğinden çok nasıl üretildiğine, işçiliğine ve ortaya çıkan sonuca bakıyorum. Çünkü emeğin değeri, üretildiği coğrafyaya göre farklılaşmak zorunda değil.

Konu moda olduğunda, bize yıllardır sunulan birtakım kavramlara biraz daha yakından bakmak iyi bir başlangıç olabilir. Markaların ve moda dünyasının bize belirli estetikleri ve yaşam biçimlerini ideal olarak sunduğu günümüz dünyasında, neyi kaliteli ve değerli bulduğumuzu belirleyen bu bakışın nereden geldiğini düşünmek daha önemli hale geliyor.

Kapak Fotoğrafı: cottonbro studio – pexels.com

İlginizi çekebilir: Simay Yaz’dan Sürdürülebilir Moda