Bir şehri tanımak için ne kadar zaman gerekir? Bilemiyorum. Bazıları için birkaç gün, bazıları için birkaç yıl yeterli olabilir. Benim hikâyemde ise bu süre birkaç yılımı aldı. İstanbul’dan sonra yaşamaya başladığım bu şehirde geçirdiğim zaman içerisinde, ister istemez turist olmaktan biraz uzaklaşıp burada yaşayan biri gibi hissetmeye başladım. İlk zamanlar daha çok gördüklerimin peşinden giderken, zaman geçtikçe görmediklerim ilgimi çekmeye başladı. Bir binanın neden orada olduğunu, bir sokağın adının nereden geldiğini, bir restoranın geçmişte kimleri ağırladığını ya da her yıl aynı mahallede neden aynı festivalin kutlandığını merak eder hâle geldim. Sanırım bir şehirde yaşamaya başladığınızı da biraz böyle anlıyorsunuz: Artık yalnızca nerede olduğunuzu değil, bulunduğunuz yerin hikâyesini de merak etmeye başladığınızda.

Bugün burada bunları yazabiliyorsam, burada geçirdiğim yılların bana kattıkları sayesinde. Bu süre içerisinde çokça yürüdüm, çokça yedim, zaman zaman kayboldum, bazı yerleri defalarca ziyaret ettim, bazılarını ise hâlâ keşfetmeye devam ediyorum. Ve fark ettim ki bir şehri sevmek, biraz da onun küçük hikâyelerini öğrenmekle ilgili. Bu yüzden burada klasik bir seyahat rehberi hazırlamak gibi bir niyetim yok. Zaten birkaç günlük bir seyahati planlamak için ihtiyacınız olabilecek yüzlerce harika rehber var. Benim anlatmak istediğim biraz farklı.

Buraya seyahat etmek için gelen birinin, gezerken karşısına çıkabilecek küçük detayları da bilmesini istiyorum. Çünkü bir sokağın hikâyesini, bir binanın neden orada olduğunu, bir restoranın geçmişte kimleri ağırladığını ya da ayağınızın altında gördüğünüz bir karonun nereden geldiğini bilmek, o şehri gezme deneyimini bambaşka bir yere taşıyor. Biraz yemek, biraz tarih, biraz kültür-sanat, biraz eğlence… Ve bütün bunların arasında, insanın duyduğunda “Aa, bunu bilmiyordum” dediği küçük hikâyeler. Çünkü bence bir şehri ilginç yapan tam da böyle detaylar.

Her mahallenin bir hikâyesi, her mahallenin bir festivali var

Bu şehirde yaşarken en sevdiğim şeylerden biri, yalnızca büyük meydanlardan, turistik caddelerden ve meşhur yapılardan ibaret olmadığını fark etmek oldu. Mahalle kültürü burada hâlâ oldukça canlı. İstanbul’da, mahalle kültürünü bugüne kadar koruyabilmiş Kurtuluş gibi bir mahallede doğup büyümüş biri olarak, bu şehrin mahallelerine sinmiş o tanıdık duyguyu burada da bulmak bana ayrıca güzel geliyor. 

Bunun en güzel örneklerinden biri de Festa Major geleneği. Şehrin farklı mahallelerinin yıl içerisinde kendi festivalleri düzenleniyor. Gràcia’dan Sants’a, Sarrià’dan Horta’ya kadar pek çok mahallenin kendine ait bir Festa Major’ı bulunuyor. Özellikle yaz aylarında şehrin farklı bir köşesinde sokakların süslendiğini, konserlerin yapıldığını ve mahallelinin birlikte kutlama yaptığını görmek mümkün.

Bunların arasında en meşhurlarından biri şüphesiz Festa Major de Gràcia. Festivalin geçmişi 1817 yılına kadar uzanıyormuş. Yani bugün sokaklarda gördüğümüz birkaç günlük renkli kutlamanın arkasında iki yüz yıldan daha eski bir mahalle geleneği var.

Ama festivalin benim en sevdiğim kısmı müziklerden ya da sokak partilerinden ziyade sokakların kendisi. Festival zamanı Gràcia’nın bazı sokakları adeta açık hava sanat galerilerine dönüşüyor. Mahalle sakinleri aylar öncesinden hazırlanmaya başlıyor ve sokaklar belirli temalar etrafında baştan aşağı dekore ediliyor. Geri dönüştürülmüş ve yeniden kullanılan malzemeler de bu dekorasyonların önemli bir parçası. Plastik şişelerden kartonlara, teneke kutulardan başka kullanılmayan malzemelere kadar pek çok şey dev çiçeklere, hayvanlara ve fantastik dünyalara dönüşebiliyor. Birkaç ay önce çöpe gidecek bir şeyin, yazın ortasında bir mahallenin en büyük gurur kaynaklarından birine dönüşmesi bana bu şehrin ruhuyla ilgili epey şey anlatıyor. Çünkü bu festival yalnızca izlenen bir etkinlik değil; mahallelinin birlikte hazırladığı, ürettiği ve yaşadığı bir kutlama.

Bir eczacının hayali: Tibidabo’nun yamaçlarında başka bir dünya

Şehrin biraz daha yukarısına çıktığınızda, turist kalabalığının da giderek azaldığı bir bölgeye ulaşıyorsunuz: Sant Gervasi ve Tibidabo çevresi. Burada karşıma çıkan hikâyelerden biri özellikle hoşuma gidiyor. Bugün şehrin en karakteristik modernist yapılarından biri olan La Rotonda’nın hikâyesinin arkasında da aslında bir eczacı var: Dr. Salvador Andreu.

Salvador Andreu, 19. yüzyılın sonlarında kendi eczanesini ve laboratuvarını kurmuş, özellikle öksürüğe karşı geliştirdiği meşhur Pastillas del Doctor Andreu ile büyük bir ticari başarı elde etmiş bir eczacıymış. Ürünleri zaman içerisinde İspanya dışında da satılmış. Ama Andreu’nun hikâyesi eczanede bitmemiş. Kazandığı serveti gayrimenkule ve şehir planlamasına da yatırmış. 1900’lerin başında Tibidabo’nun yamaçlarının geliştirilmesi fikrinin önemli isimlerinden biri olmuş. Amacı, şehirden biraz uzakta, doğayla iç içe, varlıklı ailelerin yaşayabileceği bir bahçe-şehir yaratmakmış. Bugün Avinguda del Tibidabo boyunca gördüğümüz o büyük ve gösterişli evlerin hikâyesi de biraz buradan başlıyor.

Bölgenin gelişmesiyle birlikte ulaşımın kolaylaştırılması için tramvay ve füniküler gibi projeler de hayata geçirilmiş. Tibidabo’ya çıkan füniküler 1901 yılında hizmete girmiş ve bölgenin erişilebilirliğini ciddi biçimde değiştirmiş. Sonra Andreu kendi evini de burada yaptırmış.

Bugün La Rotonda olarak bildiğimiz yapı, aslında başlangıçta Torre Andreu, yani onun kendi eviymiş. Bina 1906 yılında Adolf Ruiz Casamitjana tarafından tasarlanmış, 1918 yılında ise Enric Sagnier tarafından genişletilmiş. Bence bu hikâyeyi ilginç yapan şey, bugün yalnızca güzel bir modernist bina olarak gördüğümüz bir yapının aslında tek bir insanın şehirle ilgili çok daha büyük bir hayalinin parçası olması. Bir eczacı, öksürük pastilleri satarak kazandığı servetle şehrin tepesindeki bir bölgenin nasıl gelişeceğini düşünmüş Ve bugün Avinguda del Tibidabo’da yürürken, aslında o hayalin içinden geçiyorsunuz.

Burası tam da turist olarak birkaç günlüğüne geldiğinizde gözden kaçırabileceğiniz yerlerden biri. Ama bir kez hikâyesini öğrendiğinizde, bir daha aynı yerden geçerken yalnızca binaları görmüyorsunuz.

Picasso’nun yemek yerken çizim yaptığı yer

Bazen bir şehrin tarihini anlamak için müzeye gitmek gerekmiyor. Bazen bir restorana girmeniz yeterli. Gotik Mahalle’nin yakınlarında bulunan Els Quatre Gats bunun güzel bir örneği Bugün yemek yiyebileceğiniz tarihi bir mekân olarak karşınıza çıkan restoran, 19. yüzyılın sonlarıyla 20. yüzyılın başlarında şehrin sanat çevresinin önemli buluşma noktalarından biriymiş. Genç Picasso da buranın müdavimleri arasındaymış.

Ama burada benim hoşuma giden detay sadece “Picasso buraya gelmiş” bilgisi değil Picasso 1900 yılında Els Quatre Gats için bir menü tasarlamış, mekân için çok sayıda eskiz hazırlamış ve restoranın içini konu alan çalışmalar yapmış. Yani bugün burada oturup yemek yerken, bundan 120 yılı aşkın süre önce genç bir Picasso’nun aynı mekânda çizim yaptığını düşünmek mümkün.

İşte bu yüzden küçük detayları seviyorum. Çünkü bazen bir restoran sadece restoran değil. Bir sokak sadece sokak değil. Bir bina sadece güzel bir bina değil.

Neden renkli seramikler her yerde?

Bu şehirde seramikleri ve mozaikleri fark etmemek neredeyse mümkün değil. Binaların cephelerinde, balkonlarda, iç avlularda, parklarda, merdivenlerde ve bazen hiç beklemediğiniz bir köşede renkli seramiklerle karşılaşıyorsunuz. Özellikle modernisme döneminde seramik ve mozaik kullanımı mimarinin önemli parçalarından biri hâline gelmiş. Bunun en bilinen örneklerinden biri ise trencadís. En basit hâliyle kırılmış seramik, cam veya benzeri parçaların bir araya getirilerek yeni bir yüzey oluşturulması diyebiliriz. Gaudí ile özdeşleşen bu teknik, daha önce başka bir şeyin parçası olan malzemelerin yepyeni bir bütünün parçasına dönüşmesini sağlıyor.

Belki de bu yüzden şehirdeki seramiklere bakarken yalnızca renkleri görmemek gerekiyor. Bir zamanlar başka bir şeyin parçası olan kırık bir seramik, yıllar sonra bir binanın duvarında ya da bir parkın köşesinde bambaşka bir hikâyenin parçasına dönüşüyor. Ve bu hikâye yalnızca binalarda karşınıza çıkmıyor. Bazen kafanızı hiç yerden kaldırmadan yürürken bile bu şehir size bir sürü hikâye anlatıyor.

Mesela kaldırımlarda gördüğünüz panot adı verilen karoların bile kendilerine ait hikâyeleri var. Bugün şehrin simgelerinden biri hâline gelen çiçek desenli karo, 1890 yılında Josep Puig i Cadafalch tarafından Casa Amatller için tasarlanmış. Gaudí’nin deniz canlılarını andıran altıgen karo tasarımı ise Casa Batlló için hazırlanmış ve daha sonra Casa Milà’da da kullanılmış. Yani bazen şehri anlamak için gözünüzü gökyüzüne dikmeniz gerekmiyor. Ayaklarınızın bastığı yere biraz daha dikkatli bakmanız yeterli.

Büyük yapılardan çok, küçük hikâyelerin peşinde

Elbette bu şehirde Sagrada Família var. Park Güell var. Gaudí’nin bütün dünyada tanınan eserleri var. Bunların hepsinin çok önemli olduğunu söylemeye gerek bile yok. Zaten haklarında yazılmış yüzlerce, binlerce yazı var. Benim burada yapmak istediğim biraz başka.

Seyahat ederken bazen bir yeri yalnızca görmekle yetiniyoruz. Fotoğrafını çekiyor, birkaç bilgi okuyor ve yolumuza devam ediyoruz. Oysa bir yapının neden orada olduğunu, o sokakta kimlerin yaşadığını, bir restoranın geçmişte kimleri ağırladığını veya bir festivalin neden hâlâ bu kadar önemsendiğini bildiğinizde, gördüğünüz şey bir anda değişiyor. Ben de biraz bunların peşinden gitmek istiyorum. Bazen bir restoranın mutfağına, bazen bir mahallenin geçmişine, bazen bir binanın mimarisine, bazen de yerde gördüğümüz küçücük bir karoya bakacağız. Çünkü benim için seyahat biraz da bu. Bir şehre gidip yalnızca nerede ne olduğunu bilmek değil; orada ne olduğunu biraz daha iyi anlamak.

Belki yıllar sonra bu şehri hatırladığınızda aklınıza ilk gelen şey Sagrada Família’nın fotoğrafından ziyade bir öğleden sonra tesadüfen girdiğiniz küçük bir restoran, yerde gördüğünüz bir çiçek deseni ya da Gràcia’da bir sokağın aylarca hazırlanmış dekorasyonu olacak.

Bir şehirde ne kadar yaşarsanız yaşayın, size hâlâ anlatacak küçük bir hikâyesi oluyor.

Kapak Fotoğrafı: Anna Murzilon – unsplash.com

İlginizi çekebilir: İlayda’dan Jerónimos Manastırı’nda Pastel de Nata