Bechdel testini daha önce duymuş muydunuz? Belki de izlediğiniz onca filmde bu testin varlığından habersizdiniz ama sonuçlarıyla çoktan karşılaştınız. Çünkü Bechdel Testi, kadınların yalnızca görünür olup olmadığını değil, hangi bağlamda var olduklarını ve anlatıdaki rollerini sorgulayan basit ama etkili bir farkındalık aracı.

1985 yılında karikatürist Alison Bechdel, arkadaşı Liz Wallace ile birlikte oluşturduğu bir fikri, “Dykes to Watch Out For” adlı queer temalı karikatür serisinde esprili bir biçimde paylaştı. Bu kısa sahnede bir kadın, sinemaya gitmeden önce izlemek istediği filmlere dair üç basit kriter ortaya koyuyordu: Filmde en az iki isimli kadın karakter olmalı, bu karakterler birbiriyle konuşmalı ve bu konuşma bir erkek hakkında olmamalı. Bechdel’in başlangıçta ironik bir gözlem olarak sunduğu bu kriterler, zamanla sinemada kadın temsiline dair en çok başvurulan analiz araçlarından birine dönüşürken ilk bakışta oldukça basit gibi görünen bu ölçütlerin, gişe rekorları kıran ve ödüller toplayan pek çok film tarafından dahi karşılanamıyor oluşu, meselenin derinliğini gözler önüne seriyor.

Bechdel Testi neyi gösteriyor, neyi sorguluyor?

Bechdel Testi’nin bu kadar ses getirmesinin asıl nedeni, kadınların yalnızca sahnede yer alıp almadığını değil, anlamlı bir varlığa sahip olup olmadıklarını sorgulaması. Bu yönüyle Bechdel Testi, yalnızca üç maddelik bir kontrol listesi değil; kadınların sinemada nasıl temsil edildiğine dair derinlikli ve yapısal bir sorgulamayı tetikleyen eleştirel bir çerçeve diyebiliriz.

Testin kendisi ise bir “başarı standardı” olmaktan çok, hikâyenin cinsiyetçi yapısını görünür kılan bir turnusol kağıdı işlevi görüyor. Çünkü asıl mesele, kadın karakterlerin hikâyede gerçekten var olup olmadıkları. Yani, kendi amaçları ve sesleriyle varlık gösteren bireyler mi, yoksa yalnızca erkek karakterlerin dönüşümüne hizmet eden yan figüranlar mı? Gerçekten sahnede konuşuyorlar mı, yoksa yalnızca diyalog verilmiş ama anlamdan yoksun birer dekor olarak mı oradalar?

Dolayısıyla Bechdel Testi, yalnızca kadın karakterlerin hikâyede var olup olmadığını göstermekle kalmıyor; aynı zamanda bu karakterlerin anlatı içinde nasıl yer aldığını, ne kadar derinlikli yazıldıklarını ve birer özne olarak var olup olmadıklarını da açığa çıkarıyor. İşte bu çok katmanlı bakış sayesinde, Bechdel Testi sinemanın cinsiyetçi anlatılarına tutulan en sade ama en etkili aynalardan biri haline geliyor.

Peki, sadece testi geçmek yeterli mi?

Evet, daha önce de değindiğimiz gibi Bechdel Testi, sinemada kadın temsiline dair önemli bir başlangıç noktası sunuyor. Ancak elbette – bu üç maddelik kontrol listesi, kadın karakterlerin anlatıdaki konumunu tüm boyutlarıyla ortaya koymak için tek başına yeterli değil. Bu yüzden feminist film eleştirisi, Bechdel’in ötesine geçerek kadının gerçekten özneleşip özneleşmediğini, anlatının merkezine yerleşip yerleşmediğini ve temsildeki çok katmanlı yapıyı sorgulayan yeni testler geliştirmiş.

Mako Mori Testi

Adını Pacific Rim filmindeki Mako Mori karakterinden alan bu testin, sinemada kadın temsiline dair daha derinlikli ve nitelikli bir sorgulama sunduğunu söyleyebiliriz. Çünkü Bechdel Testi’ni geçen bir filmde bile, kadın karakterlerin anlatının merkezinde değil, çoğu zaman yalnızca arka planda yer aldığını görmek mümkün. İşte Mako Mori Testi, tam da bu noktada devreye giriyor ve Bechdel’in eksik bıraktığı alanı tamamlıyor: Kadın karakterin kendi bağımsız anlatı arkına sahip olup olmadığını sorguluyor.

Yani karakter, sadece bir erkeğin sevgilisi ya da onun hikâyesini arka plan oluşturan pasif bir figür mü yoksa kendi yaşadıkları, dönüşümleri ve kararlarıyla anlatının yönünü etkileyen aktif bir özne mi? – esas olarak bunu ortaya koyuyor – ve bu yönüyle test, kadının yalnızca görünür olup olmadığını değil; aynı zamanda anlam üreten, anlatıyı taşıyan ve özneleşen bir karakter olarak sinemada yer alıp almadığını da sorgulayarak öznellik kapısını aralıyor.

DuVernay Testi

Kadın temsiline dair tartışmaları daha da derinleştiren yaklaşımlardan biri de yönetmen Ava DuVernay tarafından savunulan ve adını kendisinden alan test. Bu test, yalnızca kadın olmanın değil, aynı zamanda beyaz olmayan bir kimliğe sahip olmanın sinemadaki görünmezliğini nasıl katladığını sorguluyor. Çünkü yalnızca temsilde var olmak yeterli değil; asıl mesele, bu karakterlerin klişelere indirgenmeden, çok boyutlu ve inandırıcı bir biçimde anlatıya dahil edilip edilmediği. DuVernay Testi de tam olarak bu noktaya odaklanıyor ve özellikle Hollywood’un beyaz merkezli bakış açısını kırmaya yönelik önemli bir eleştirel araç olarak öne çıkıyor. Irksal çeşitliliği yalnızca ekranda yer alan kişi sayısıyla değil, aynı zamanda anlatı içindeki derinlikleriyledeğerlendiren bu test, azınlık kimliklerin ekranda sadece bir arka plan unsuru değil; gerçek çatışmaları, hedefleri ve karakter gelişimi olan bireyler olarak temsil edilmesini savunuyor. Bu yönüyle DuVernay Testi, kapsayıcılık ve temsilde adalet adına yalnızca görünür olmayı değil, aynı zamanda anlatının özüne temas etmeyi gereklilik haline getiriyor.

Sexy Lamp Testi

Kadın karakterlerin işlevselliğini sorgulamanın belki de en yalın ama en etkili yollarından biri, yazar Kelly Sue DeConnick’in geliştirdiği Sexy Lamp Testi. Testin çıkış noktası ise oldukça çarpıcı: Eğer bir kadın karakteri filmden çıkarıp yerine “seksi bir masa lambası” koyduğunuzda hikâye aynı şekilde işlemeye devam ediyorsa, ortada ciddi bir temsil sorunu var demektir. Bu durum, karakterin yalnızca fiziksel cazibesiyle sahnede yer aldığını, ancak anlatının ilerleyişine hiçbir katkı sunmadığını gösterir. Bu noktada şunu rahatlıkla söyleyebiliriz: Görünür olmak tek başına yeterli değildir; eğer bir karakter anlatıda işlevsel değilse ve dönüşüm yaratmıyorsa, o sadece bir obje olarak var oluyordur.

Teorik Arka Plan: Male Gaze

Geldik bu testlerin arkasında yatan en temel kuramsal zemine, feminist film kuramının öncüsü Laura Mulvey’nin ortaya attığı “Male Gaze” (Erkek Bakışı) kavramı. Mulvey’ye göre geleneksel sinema, izleyiciye dünyayı çoğunlukla erkek karakterin gözünden sunuyor ve bu durumda kadın karakter, bakılan ama kendi bakışı olmayan bir nesneye dönüşüyor. Kadın, çoğu zaman erkeğin hikâyesinde fon oluşturan bir süs, görsel bir haz kaynağı ya da yalnızca seksüel bir obje olarak temsil ediliyor.

Bakış açıs temelde, sinemadaki temsildeki eşitsizliği yalnızca içerikle değil, kameranın neyi nasıl gördüğüyle de inşa ediyor. Kim anlatıyor, kim bakıyor ve kimin bakışı egemen? İşte bu sorular çerçevesinde şekillenen erkek bakışı, kadın karakterin neden anlatıya yön veren değil, anlatıya hizmet eden biri olarak konumlandığını açıklamaya yardımcı oluyor. Bir bakıma, sinemanın dili kadar kamerası da cinsiyetlidir ve bu da bize temsilin yalnızca görünürlük değil, iktidar meselesi olduğunu gösteriyor.

Temsilin Şekli, En Az Temsilin Kendisi Kadar Önemlidir

Şimdi baştaki sorumuza geri dönelim: İki kadın bir araya gelir ve erkeklerden bahsetmezse ne olur, biliyor musunuz? Kelimeler derinleşir, sessizlik bile anlam kazanır. Bir diğeriyle yan yana gelmek, bir aynanın karşısına geçmek gibidir artık; biri anlatırken diğeri hatırlar, biri susarken diğeri duyar – yalnızca hikâyenin kıyısında dolanan figürler olmaktan çıkar; kendi sesleriyle konuşur, birbirlerine alan açarlar. Gülmekten, susmaktan, yeniden başlamaktan söz ederler. Bedenlerini, hayallerini, korkularını, yalnızlıklarını paylaşırlar. Başarıyı da kırılganlığı da, birlikte taşırlar.

İşte tam da bu yüzden, bir dahaki film gecenizde ya da favori dizinizi izlerken küçük bir oyun oynayın kendinizle: “Bechdel Testi geçiliyor mu?” Ve unutmayın: Günün sonunda, kadınların hem ekranda hem de hayatta yalnızca ‘görünmesi’ ya da ‘bulunması’ değil; gerçekten var olması ve sesini duyurması gerekir.

Kapak Fotoğrafı: Collider

İlginizi çekebilir: Ecem Şimşek’ten Kız Neşesini Merkeze Alan Filmler