Antik zamanlarda dedikodu ile başlayan sahte haberler; bugün yapay zekâ, deepfake’ler ve algoritmalarla şekillenen yeni bir çağa taşındı. Eskiden agoralarda fısıldanan söylentiler, artık ekranlarımızın parlak ışığında yankılanıyor.

Sahte haberin özü, insanın ilgisini “bunu bilmelisiniz” diyerek yakalamak ve spekülasyon yaratmakta yatıyor. Çünkü insanlar inanmak ister; özellikle de zaten inanmak istedikleri bir şeye temas ediyorsa. Bu yüzden sahte haber, hayalimizdeki korkuları, umutları ve önyargıları kapitalize eden bir araç hâline gelir. Aslında komplo teorileri de bu damardan beslenir. Araştırmalar, kaygılı bireylerin komplo teorilerine daha kolay inandığını gösteriyor. Çünkü komplolar karmaşık dünyaya basit açıklamalar sunar: “Ay’a hiç gidilmedi”, “aşılar insanları kontrol etmek için üretildi” gibi anlatılar, karmaşayı sadeleştiren sahte bir düzen duygusu verir. Gerçek sıkıcı olabilir ama yalanın bir hikâyesi vardır  ve insanlar hikâyelere inanmayı sever.

Peki sahte haber neden bu kadar güçlü? Çünkü bireysel bir yanlış bilgiden çok daha fazlası; yayılımcı bir etkiye sahiptir. Bir söylenti, bir paylaşım, bir cümle… Kısa sürede toplumsal manipülasyonlara dönüşebilir. Artık yanlış bilgi, sadece “yanlış bilgi” değildir bir silah, bir strateji, hatta bir ticari araçtır. Bu gücün farkına ilk varanlardan biri, 20. yüzyılın savaş propagandalarıydı. Dünya Savaşları sırasında hükümetler, söylentilerin düşman tarafın moralini çökerttiğini fark etti ve bu taktiği sistematik biçimde kullanmaya başladı. Yalan, artık bir yumuşak güç unsuruydu.

Ama aslında bu farkındalık binlerce yıl öncesine, Antik Atina’ya kadar uzanıyor. M.Ö. 415’te Atina’da yaşanan “The Scandal of the Herms” (Herm sütunları skandalı) bunun en çarpıcı örneklerinden biridir. Bir sabah Atinalılar uyandığında, şehrin dört bir yanındaki Hermes heykellerinin tahrip edildiğini gördü. Bu olay, tanrılara hakaret sayıldı ve büyük bir panik yarattı. Henüz kimse ne olduğunu bilmiyordu ama söylentiler anında yayıldı: Kimine göre düşman casusları yapmıştı kimine göre ise Sicilya Seferi’ni planlayan general Alcibiades tanrılara saygısızlık etmişti. Kanıt yoktu ama söylenti güçlüydü ve sonunda Alcibiades sürgüne gönderildi. Gerçek hiçbir zaman kanıtlanamadı, ancak söylenti amacına ulaşmıştı: politik bir figürü itibarsızlaştırmak. Kısacası, “fake news” kavramı Antik Yunan’ın agorasında doğmuştu; sadece adını daha sonra koyduk.

Bu olay bize şunu hatırlatıyor: İnsanlar her çağda hikâyeye kanıt kadar değer verdi. Tıpkı bugün sosyal medyada gördüğümüz manipülasyonlar gibi, o dönemde de bilgi değil, algı dolaşıyordu. O zamanlar söylentiler ağızdan ağıza yayılıyordu; şimdi ise algoritmalar, yankı odaları ve etkileşim ekonomisi sayesinde milyonlara ulaşıyor. Ve ön yargılarımız bu sürecin yakıtı olmaya devam ediyor. Kendi fikirlerimizi onaylayan içeriklere inanmak, beynimizin ödül sistemini harekete geçiriyor. Böylece her yeni “paylaş” butonu, küçük bir dopamin patlaması gibi çalışıyor.

18. yüzyılda ortaya çıkan “Mekanik Türk” hikâyesi de sahte haberin evrimindeki başka bir dönüm noktasıydı. Avusturyalı mühendis Wolfgang von Kempelen tarafından 1770’te icat edilen bu sözde “satranç oynayan automaton”, dışarıdan otomatik bir makine gibi görünse de içinde gizlenmiş bir insan satranç ustasının hamleleri kontrol etmesini sağlıyordu. Napoleon Bonaparte ve Benjamin Franklin gibi isimlerle bile karşı karşıya geldiği söylenen bu makine, dönemin insanlarına tarihin ilk “yapay zekâsı” gibi görünüyordu. Oysa gerçekte, masanın içinde gizlenmiş normal bir insan satranç ustası bulunuyordu. Karmaşık mekanik düzenekler, bu kişiye tahtayı görme ve taşları hareket ettirme olanağı tanıyordu.

Mekanik Türk’ün büyüsü, gerçek ortaya çıkana kadar sürdü; ancak ardında bıraktığı etki, günümüzün dijital illüzyonlarına kadar uzanıyor. İnsanlar o dönemde olduğu gibi bugün de inanmak istedikleri şeye inanmayı tercih ediyorlar. Gerçeği değil, duygusal olarak bize iyi geleni seçiyoruz. Bu hikâye, sahte haberin temelinde yatan psikolojiyi açıkça gösteriyor: Bir yalan, yeterince zekice kurgulandığında gerçeğe dönüşebiliyor.

Bugün deepfake videolar, yapay zekâ ses klonları ve manipülatif içerikler çağında, o eski mekanizmanın dijital versiyonuyla karşı karşıyayız. Peki biz neye inanıyoruz? Gerçeğe mi, yoksa güzel anlatılan yalana mı?

Kapak Fotoğrafı: Julius Drost – unsplash.com

İlginizi çekebilir: Zehra Kalaycı Erdiren’den Paylaş Ama Dikkatli