“…Dünyanın bir köşesinde, yalnızca yaşama, var olma ve kendi topraklarında yaşama haklarını talep ettikleri için masum insanların katledildiğini bile bile rahatça yaslanıp oturamayız.” diyor İKSV İstanbul Bienali Küratörü Christine Tohmé. Boğazı geçerken aklıma düşen bu cümleler “yer/mekân” ile olan ilişkimizin ne kadar derin olduğunu bir kez daha düşünmeme sebep oldu. Hayatı geçmiş ve gelecek köprüsünde köklerimizle; değiştire dönüştüre ya da eleye saklaya inşaa ettiğimiz için mekânın değeri bazen zamanın da ötesine geçiyor. Çünkü yaşamı katlanılır kılan bir bakıma mekân ile kurduğumuz o bağ. Öyle ki köklerimiz de bu bağ ile düğümlü. Dolayısıyla yer bütünsel anlamda bizim için büyük ve yadsınamaz öneme sahip. Bugün dünyanın geldiği noktada devam eden savaşlar ve yerinden edilen canlılar konforun da ötesinde hayatta kalma, ona tutunma ve hayatını sağlıklı şekilde sürdürebilme mücadelesi veriyor. Bu da hayatta kalabilmek yani devam edebilmek için yerinden edilenlerin ya görünmez ya da “öteki hatta belki düşman” göründüğü gerçeğini açığa çıkarıyor. 

Köprünün ayaklarını geride bırakıp Anadolu Yakası’na geçtiğimde o eşi benzeri olmayan boğazı, belki de hiç gidemediğim yalıları, adımımı bile atmadığım sokakları sevmek ne kadar heyecan verici olsa da bu sokaklara hiç ait olmamış ve belki de olamayacak insanları da geride bıraktığımızı hissediyorum. Çünkü onlar öteki olarak hiç ait olmadıkları bu yerde yaşam mücadelesi vermeye devam edecekler. Kendi evleri olmayan dünyanın geri kalan tüm ülkelerinde.

Göç, yalnızca yer değiştirme değil; bireyin ve toplulukların hafızasının, dilinin, gündelik ritüellerinin ve estetik duyarlılığının yeniden örgütlenmesidir. Günümüz sanatında göç teması, hem kişisel anlatıların hem de toplumsal hafızanın merkezinde yer alıyor. Sanatçılar, göçü sadece politik bir mesele olarak değil, kimliğin, aidiyetin ve “öteki”nin yeniden tanımlandığı bir süreç olarak ele alıyorlar. Bienallerden müze politikalarına, sanatçı inisiyatiflerinden dijital arşiv projelerine kadar geniş bir yelpazede göç teması, çağdaş sanatın odak noktasına yerleşmiş durumda. Bu durum estetik eğilimin yanında etik ve politik bir sorgulama alanı anlamına da geliyor.

Göçün sanatla kesiştiği noktayı anlamak için üç temel kavramdan bahsedecek olursak; Edward Said’in oryantalizm ve “öteki” eleştirisi, Batı’nın göçmen kimlikleri nasıl temsil ettiğini sorgulamamıza olanak tanıyor. Homi Bhabha’nın “hibritlik” ve “üçüncü mekân” kavramları, kimliklerin saf değil, melez bir süreçte oluştuğunu vurguluyor. Stuart Hall ve Paul Gilroy gibi düşünürler, diaspora ve kolektif hafıza üzerine çalışmalarıyla göçün estetik değil, toplumsal bir süreç olduğunu ortaya koyuyorlar. Bu kuramsal çerçeve, göçmen sanatçıların üretimlerini bireyselden ziyade küresel bir temsil mücadelesi olarak okumamızı sağlıyor. Konunun derinliği ve son dönemde örneklerin çokluğu bizim için oldukça değerli. Bu sebeple daha nice değerli örnek var bu metinde ekleyemediğim, affola.

Kolektif Pratik: Ahmet Öğüt ve The Silent University

İyi örnekler vermek istediğim için uzun süredir devam eden bir projeyi hatırlatmak iyi olur diye düşünüyorum. Sanatçı Ahmet Öğüt’ün 2012’de başlattığı The Silent University, göçmenlerin, mültecilerin ve sığınmacıların bilgi paylaşımı üzerine kurulu alternatif bir eğitim platformu. Öğüt, burada sanat üretimini toplumsal bir ihtiyaçla birleştirip bilgi üretimini kurumsal sistemin dışına taşımayı amaçlıyor.

Bu proje, kimlerin “konuşma hakkına” sahip olduğu ve hangi bilginin “değerli” sayıldığı sorularını gündeme getiriyor ki bu çok önemli bir konu. The Silent University, sanatın nesne üretiminin ötesinde, sosyal bir pratik olabileceğini de gösteriyor. Katılımcıların anonim kalabildiği bu yapı, göçmenlerin kimliklerini koruyarak kamusal alanda görünürlük kazanmalarını sağlıyor. Bu anlamda Öğüt’ün projesi, sanat ve aktivizmin kesiştiği bir noktada: Sanatı toplumsal dayanışma ve bilgi üretimi aracına dönüştürmeyi amaçlıyor

Bireysel Pratik: Bouchra Khalili ve The Mapping Journey Project

Benzer bir şekilde başka bir örnek de Fas asıllı Fransız sanatçı Bouchra Khalili, The Mapping Journey Project (2008–2011) adlı çalışmasında göç rotalarını kişisel anlatılarla birleştiriyor. Göçmenlerin kendi seslerinden, kendi dilleriyle anlattıkları hikâyeleri haritalar üzerine yansıtıyor. Bu yöntem, göçü istatistiksel verilerden çıkarıp insani bir deneyim olarak yeniden kuruyor. Çalışmada harita belgeleme aracı olmaktan çıkıyor; bireysel hafızanın yansımasına dönüşüyor. Khalili, göçmenleri “anlatının öznesi” haline getirerek sanatta temsil etiğini yeniden tanımlıyor. Hatta bu çalışma, Batı medyasındaki göç imgelerinin anonimleştirici diline karşı güçlü bir alternatif üretip ses, yön ve beden; hepsi anlatının taşıyıcısı oluyor.

Jin-me Yoon: Göç, Kimlik ve Hafızanın Görselleşmesi

Jin-me Yoon’un çalışmaları, göçün yalnızca fiziksel bir yer değişimi değil, aynı zamanda kimliğin ve aidiyetin katmanlı bir yeniden tanımlanma süreci olduğunu gösterimeyi amaçlıyor. Kore’den Kanada’ya uzanan yaşamı, sanatçının üretimlerinde bir arayışa dönüşüyor: “Ben kimim, nerede duruyorum, bu beden hangi tarihin içinde konuşuyor?” sorularıyla örülü bir arayış. Souvenirs of the Self ve A Group of Sixty-Seven gibi çalışmalarında, Yoon, göçmen kimliğini hem görünür kılar hem de sorguluyor; ulusal kimliğin, ırkın ve temsilin sabit sınırlarını belirsizleştiriyor. Fotoğraf ve video yerleştirmeleriyle, bireysel hafızayı toplumsal tarih ile iç içe dokur; bir yandan dışarıdan bakışın dayattığı imgelere meydan okur, diğer yandan kendi varlığını bu imgelerin içine yerleştirerek yeniden tanımlıyor. 

Kurumsal Dönüşüm: Manchester Museum ve Decolonise! Programı

Kurumsal düzeyde, müzeler de göç ve sömürge mirası konularını yeniden ele almaya başladı. Manchester Museum’un yürüttüğü Decolonise! programı, koleksiyonların kökenleriyle yüzleşme ve yerel topluluklarla işbirliği yapma hedefi taşıyor.

Bu programda, müze yalnızca nesne sergileyen bir alan değil, aynı zamanda hesap verebilir bir kamusal aktör haline geliyor. “Meet the Changemakers” gibi projeler, göçmen ve diaspora topluluklarının seslerini müze içinden duyurmayı amaçlıyor. Ancak bu tür girişimler, “dekolonizasyon” kavramının ne kadar derinlemesine uygulandığı konusunda da eleştiriler alıyor. Performansla dönüşüm arasındaki farkı anlamak için, bu tür kurumların politikalarını ve ziyaretçi deneyimlerini eleştirel bir biçimde incelemek oldukça önemli. Her zaman söylediğim gibi böylesi kapsamlı, çok disiplinli ve girift bir alanın aynı oranda kapsamlı değerlendirilmesi gerekiyor. Bunu da tek metinde değil, sorgulayarak, diğer yönlerden de araştırıp inceleyerek yapmalıyız.

Bu örnekler göç kavramının çok katmanlı yapısını (bir kısmını da olsa) göstermeyi amaçlıyor. Temsiliyet tarafından baktığımızda göçmenlerin izlenenden öte anlatının öznesi olduğunu görüyoruz. Her ne kadar bu iyi bir ilerleme olsa da bazen işlevsiz ya da eksik kalabiliyor. Bu sebeple temsiliyet kavramları üstünde de daha fazla üretim yapmak bence alana katkı sağlayacaktır. Tabii bunun bir de bağımsız sanat toplulukları ve kurumlar potası var. Bu pota aslında sıklıkla iki farklı kola ayrılsa da sanata tanıdığı özgürlük sebebiyle ve bence birbirlerini de eleştiri ve katkılarıyla destekledikleri için önemli örnekler arasında.

Kapak Fotoğrafı: Engin Akyurt

İlginizi çekebilir: Ece Zeren Aydınoğlu’ndan Sanatın Erişilebilirliği