Bir kitap kapağı, birkaç santimetrekarelik görsel bir dünya! Ama o minicik alanda bir hikâyenin ruhu, bir yazarın düşleri, bir okurun düşleri saklı. İlk bakışta aşk gibi; sebebini anlamadan içine çekilirsin. Bir renk, bir çizgi, belki bir harfin kıvrımı sana kanca atmıştır; anlamaz, sayfalarda savrulmaya başlarsın. Her aşk gibi biter ama tadı kalır ve o ilk göz göze geldiğin anı unutmazsın. Kimi zaman itilirsin. Kapağın ardında unutamayacağın başka bir dünya seni bekliyor olsa da yanından sessizce geçip gidersin.

İlk tutulduğum kitabın ismini hatırlamasam da kapağını dün gibi hatırlıyorum. Bir bahçe içinde park etmiş küçük bir karavan vardı. Öğle güneşinin renkleri hakimdi kapakta… O karavana dünyaları sığdırdığımı hatırlıyorum. Geçen kırk yılın ardından karavanlara olan düşkünlüğümün sebebi belki de o kapaktı. Kurşun Asker’i de unutamam. Gecenin karanlığında bir masanın üstünde hüzünlü bakışları ve tek ayağıyla hazır olda bekleyen… Yine benzer karanlıkta, yağan yağmurun altında iliklerine kadar titrediğini hissettiğim, elinde yanan tek bir kibrit çöpü ile ısınmaya çalışan Kibritçi Kız! Bu iki çocuk masalı da o kapakta başladı ve o kapakta bitti. Ama hala o kapaktaki haliyle zihnimde dolaşmaya devam ediyor.

Bu dünyaya farklı bir gözle bakmamı, yeniden hatırlamamı sağlayan şey, karşıma çıkan bir belgeseldi: Kitabın Rüyası. Gazeteci ve yapımcı Aslı Atasoy’un yönettiği film, kitap kapaklarının görünmeyen ama unutulmayan etkisini konu ediniyor. 

Ünlü tasarımcı Chip Kidd’in dediği gibi: “Bir kitap kapağı, bir hikâyenin yüzüdür; sessizce konuşur ve seni içeri davet eder.” O halde kitabı korumakla kalmayıp, hikâyeyi fısıldayarak okuru içeri davet eden kapakların dünyasına biraz göz atalım ve ardından belgesele geçelim.

Dünden Bugüne

Bugün bir kapakta gördüğümüz minimal dokunuşların hikayesinin, yüzyıllar öncesinin altın varaklı ciltlerinden başladığını hatırlamakla başlayalım.

Kitap kapakları, tarih boyunca birer hazine gibi görüldü. Orta Çağ’da el yazması kitapların, altın varaklı, değerli taşla süslü işlemeli kapakları adeta kutsal bir emanet hissi veriyordu. Ve sadece ayrıcalıklı gözler bu kutsal ve ayrıcalıklı sanatı görmeye layıktı. Fakat 1450’de matbaanın icadıyla bu hazineler şekil değiştirdi. Kitaplar çoğalmış, süslü kapaklar yerini deri ciltlere, metal klipslere bırakmıştı. 16. yüzyılda okurlar, kitaplarını kendi zevklerine göre renkli deriler, kabartmalar, kişiselleşmiş tasarımlarla ciltletiyordu. 1840’larda bez kapaklar devreye girmeye, 1920’lerde ise tam renkli “dust jacket” ciltlerle kitaptaki hikâyenin ruhu görselleşmeye başlamıştı. Karanlıkta ağlayan bir kadın, soluk bir şehir silüeti, gün ışığıyla yıkanmış bir bahçe… Kapaklar, kutsallıktan çıkıp okuru cezbeden başka bir sanata dönüşmüştü.

Hikâyeyi kapağa taşımak ne kadar önemli? 2018’de yapılan bir Nielsen Book araştırması, okurların %79’unun bir kitabı satın alırken kapağın etkisine kapıldığını gösterdi. İşte bu kadar önemli.

Kitabın Rüyası ve Türkiye’nin Kitap Kapağı Hafızası Birol Bayram

Kitap kapağı tasarlamak; bir hikâyeye eşlik etmeyi, bazen de ondan önce söze başlamayı gerektiriyor. 

Gazeteci, yazar, yapımcı Aslı Atasoy işte bu görsel sihrin peşine düştü ve ortaya Kitabın Rüyası belgeseli çıktı. Belgeselin kahramanı, 26 yılda tasarladığı 6 bin kapakla 63 milyon okura ulaşan ülkemizin en üretken tasarımcılarından Birol Bayram. Bayram’ın tasarladığı kapaklar ülkemizde her üç evden birine girmiş durumda. 

Belgeseli izlerken ve Bayram’ın tasarladığı kitap kapakları bu yolculukta gözlerinizin önünde akarken her defasında hayretler içinde kalıyorsunuz. Hepsi o kadar bildik, o kadar yakın ki… 

26 yıl, dile kolay! Görsel sanatlarda algı, üretme biçimleri büyük bir hızla değişiyor ve Birol Bayram bu hızlı akıştan hiç gocunmuş görünmüyor. Dört nala koşarcasına gelen ve ayak uydurması gereken teknolojiye, yağmur gibi gelen yeni kitap kapağı siparişlerine rağmen kendi dünyasında çok güçlü bir sistem kurmuş gibi… 

Kitap kapağı tasarımı yapmak bir sanat mı sizce? Belgeselde bu konuda da yorumlar var. Her kitap kapağı tasarımcısı sanatçı mıdır tartışılır ve muhtemelen “hayır, sanatçı değildir” diyenler kazanır. Ancak Birol Bayram ve onun gibi tasarımcıların sanatçı olduğu konusuna iknayım. Öyle ki evimde bir ressamın tablosu asılı durmadığı halde, kitaplığımda Bayram imzalı kapaklar var diye gurur duymadım değil. Artık evime gelenlere, “Sanatçının yirmi yıl önce tasarladığı bu kitabın kapağı yüzüncü baskısında yine Bayram tarafından güncellenerek bu görseliyle basılmıştır” diye anlatabileceğim bir Bayram koleksiyonu… 

Belgesele Ahmet Ümit, Zeynep Atakan, Yekta Kopan, Mehmet Y. Yılmaz, Gürbüz Doğan Ekşioğlu, Horasan, Selçuk Altun, Sevengül Sönmez, Tibet Sanlıman ve Gamze Varım kitap kapaklarıyla olan kendi hemhallerini ile Birol Bayram hakkında anıları ve onun sanatına dair görüşleriyle katkı sağlamış.

Görüntü yönetmenliğini Hakan Kasırga’nın üstlendiği belgeselin müziklerini Eren Kazım Akay’ın üstlenmiş ki bu müzikler beni ayrı bir yerden yakaladı ve bu yolculuğun içine daha da çiviledi diyebilirim.  

“Görülmeyeni Görmek”

Yönetmen Aslı Atasoy, “Benim için bu belgeselin iddiası, ‘bakmak’ ve ‘görmek’ arasındaki o derin uçurumu göstermekti” diyor ve ekliyor: “Bir kitabın kapağında gördüğünüz tasarım, aslında onu üreten sanatçının iç dünyasının bir yansıması. Ama biz çoğu zaman kısaca kapağa bakıp geçiyoruz. Bu film, o geçişi yavaşlatıyor; durduruyor. Birol Bayram’ın sessizce inşa ettiği görsel evreni görünür kılmak için o kapaklara uzun uzun bakmak istedim. Bu sadece bir sanatçının öyküsü değil; aynı zamanda benim de bir kadın yönetmen olarak kendi ‘görme’ serüvenimin izini sürdüğüm bir film.”

Bu sürece bizi de dahil eden Atasoy ile kısa bir söyleşi gerçekleştirdik.

Merhaba Aslı Hanım. Bildiğim kadarıyla ilk belgesel çalışmanız. Sizi bu konuya yönlendiren neydi? Hayatınız da kitabın kendisi kadar siz de etki bırakan kitap kapağı hangisiydi?

İzmir’de çok güzel bir iklimde büyüdüm. Çok küçükken amcam elinde bir dolu kitapla gelince o dönem içinde bulunduğum gerilim ve sıkıntıyı okuyarak aşabileceğimi keşfettim. İçinde kaybolduğum bu dünya çok güzeldi. Yeni kitap bulana dek aynı kitapları defalarca okuduğumu anımsıyorum. İçlerinde Samed Behrengi ve Astrid Lindgren’in kitapları hayatımı anlamlı kıldı. Filmi adadığım Behrengi’nin kapaklarına bakıp hayaller kurardım. Bir Şeftali Bin Şeftali, Uldız Kız, Küçük Kara Balık, Püsküllü Deve ve diğerleri… Herkesin eşit olduğu, sevgi sözcüklerini cömertçe kullandıkları, birbirlerini üzmediği bir dünya hayali kurardım. Her şey buradan başladı ve Kitabın Rüyası’na ulaştı.

Kitap kapaklarının evrensel bir dile sahip olduğunu düşünüyor musunuz? Kültürel farklar bu algıda ne kadar belirleyici?

Kitap kapakları okuma yazma bilmeyen insanları bile bir araya getirebilecek güce sahip. Dünyanın her yerinde aynı kitapla benzer duyguları uyandırmak mümkün. Bu nedenle, bu filmin dünyanın farklı yerlerinde izleyicisine anlatacak çok şeyi var. Elbette bazı kültürel kodlar aynı şekilde çalışmayabilir. Ama eğer tasarımcının dili ve ruhu, anlatıyı iyi kavramışsa mutlaka aynı iz okurları bir araya getirebilir.

Bir yönetmen olarak “görme serüveniniz”de nasıl dönüştünüz? 

Zaten detaylara takılı biriyim. Görülmeyeni fark etmeye eğilimliyim. Az okunan yazarlar, az izlenen filmler, nadiren konuşulan insanlar, kimsenin gitmediği köşeler ilgimi çeker. Filmin konusu da aslında böyle… Kimsenin umursamadığı, dikkat etmediği bir konuda. Bu filmle birlikte daha önce farkında olmadan biriktirdiğim her şey anlam kazandı. Hakikatin peşinden gitmenin, keşfetmenin, düşüp kalkmanın ama vazgeçmemenin ne kadar kıymetli olduğunu derinden gördüm. Kendime dair en önemli keşif, gözümün ve sezgimin güvenilir bir yol arkadaşı olduğu.

“Görsel algıyı yavaşlatmak” niyetiniz var. İzleyicinin bu süreçle nasıl bir değişim yaşamasını umuyorsunuz?

Kitabın Rüyası, hızlı akan imgeler ve sesler arasında yavaşlamayı, durmayı, bakmayı teklif eden bir film. Görsel algıyı yavaşlatarak izleyicinin sadece kapaklara değil, kendi iç dünyasına da dikkat kesilmesini istiyorum. Bir kitap kapağındaki çizgiye, bir rengin solgun tonuna ya da harfin eğimine odaklanırken zamanın ritmi değişiyor. Film boyunca bu detaylara verilen alan, izleyicinin de kendi bakışını yeniden kurgulamasına imkân tanıyor. Bunların hepsi bir yolculuk ve yolculuk başladığında ne yöne gittiğinizin hiçbir önemi yok. Başlangıç ya da son hepsi aynı. Önemli olan yolda olmak.

Genel anlamda belgeselin izleyici üzerinde bırakmasını umduğunuz his nedir?

Tasarımın bir imgede değil, insanın kendisinde başladığını fark etmelerini isterim. Hayat, ilk günden itibaren bir tasarımdır aslında. Hangi rengi seçtiğiniz, hangi ayrıntıda durduğunuz, hangi sayfayı çevirip hangisinde beklediğiniz belirler sonu. Bu film, bir kapağa bakarken kendine bakanlar için. Kitabın Rüyası, sadece tasarlayanlara değil, onları gerçekten görebilenlere de bir teşekkür. Bir tasarımın var olması kadar, onun sezilmesi de bir mucizedir. Ve bazı mucizeler, sessizce bir hayatı değiştirir. Görülmek, hakikati mümkün kılar. Hakikat geldiğinde ise hiçbir şey eskisi gibi olmaz.

Bazı kapaklar, kitabı aşıp bir dönemi, bir duyguyu ve sizin hayat hikayenizde kocaman bir hatırayı tanımlıyor olabilir.

Bir sonraki kitapçıda bir kapağa bakarken durun. Kendi rüyanıza, bir sanat eserine bakıyor olabilirsiniz.

Kapak Fotoğrafı: Aslı Atasoy

İlginizi çekebilir: Enes Kudu’dan Elif Soykan ile: “Ben Ne Zaman İnsan Olacağım?” Kitabı Üzerine